Ngày 20/7/1954: Hội Nghị Genève kết thúc với quy định dân hai miền Bắc Nam được tự do di chuyển vào ra Nam-Bắc trong vòng 300 ngày, từ 15/8/1954 đến 19/5/1955.
Hôm nay là ngày 20/7/2026, tôi ngồi xem youtube (u2b) quay lại trận chung kết World Cup 2026 giữa đội Tây Bán Nhà và Á Căn Đình mà lòng buồn rười rượi, vì đội của thằng cháu Lê Messi bị thua 1-0, trước đó đội Bồ của thằng cháu CR7 tức Ronal-Tô cũng bị Tây Bán Nhà hạ 2-0! Đúng là “phúc bất trùng lai, hoạ vô đơn chí”, điều buồn thường đi đôi!
Lòng buồn còn muốn nói năng chi! Đúng lúc đó u2b lại chiếu cảnh “Bắc Kỳ Di Cư 1954”, khiến người già tuổi 85 nhớ lại những kỷ niệm buồn của thằng nhỏ chăn trâu tuổi 13 khi bước vào lòng tàu “há mồm” 72 năm về trước tại bến Lò Gạch, ngoại ô thành phố Hải Phòng. Tàu há mồm bơi ra vịnh Hạ Long rồi thằng bé leo lên tàu Marine Serpent của Pháp, sau gần 5 ngày vượt biển di chuyển Bắc Nam, Marine Serpent cập bến Bạch Đằng, Sai Gòn dân Di Cư 54 được đưa vế các trại tạm trú.
Gia đình tôi được chú Tô Văn Tu (em ruột bố) và cậu Nguyễn Phú Tải (em ruột mẹ) đón về nơi họ đang dịnh cư tại làng Bến Xúc, quận Bến Cát, tỉnh Thủ Dầu Một (Bình Dương), đó là ngày 10/12/1954.
Vì sao mẹ con chúng tôi đang sống yên bình tại làng quê Cựu Viên, tổng Văn Đẩu, Huyện An Lão, tỉnh Kiến An lại phải bỏ quê cha đất tổ mà đến một nơi xa lạ?
Khoảng đầu năm 1954, sau khi vừa ăn một cái Tết “chí cha chí chát khua giày dép, đen thủi đen thui cũng lượt là” thì làng tôi nhận được lệnh phải bỏ nhà cửa, ruộng vườn ra đi chỗ khác để làm nơi tạm trú cho quân Pháp từ mặt trận Điện Biên Phủ kéo về vùng Hải Phòng…chờ xuống tàu về Tây.
Nghe lệnh trên ban ra, ai ai cũng run như “cầy xấy”, dân quê thời 1950 nào biết thưa kiện đến ai nên đành lau nước mắt mà “tha phương cầu thực”.
Làng Cựu Viên** tôi cách Hải Phòng chừng 5 cây số, lưng dựa vào núi Kha Lâm, trước mặt là dòng sông Chảy, các thày địa lý phán làng tôi thuộc dạng phong thuỷ đắc địa nên bị ngoại bang dòm ngó.
Không biết từ hồi nào, dân Ba Tàu sinh sống tại Hải Phòng lại bò sang làng tôi chiếm sườn núi làm nghĩa trang, mang xác họ táng hàm rồng, rồi tới ông Tây về đây tạm trú chờ “coming home”.
(**Nay 2026, tìm trên google map, làng tôi đã không còn nữa, cái tên Cựu Viên chỉ còn là tên một con đường thuộc thành phố Hải Phòng)
Thực ra Tây không chiếm cả làng, mà chỉ chiếm xóm giữa, nơi có Nhà Thờ mà thôi. Làng tôi chia làm ba xóm, Xóm Chùa, Xóm Đượng (vùng đất cao sườn núi) và Xóm Nhà Thờ. Nhà Thờ do Linh Mục Nguyễn Văn Thọ (ngài có cái đầu hói) trông coi, dân số chừng hơn 20 gia đình, toàn là Công Giáo và là họ hàng nội ngoại của gia đình tôi.
Xóm Nhà Thờ nằm ở vị trí an ninh, xe ô-tô có thể chạy thẳng từ Hải Phòng đến sân nhà thờ, đó là địa điểm thuận lợi nên Tây chiếm để đóng quân.
Trước khi Tây đến, họ sai những “thầy thông thày phán” đển kiểm kê tài sản để đền bù cho dân. Tài sản quê nghèo thập niên 1950 thì nhà tranh vách đất, vài cái chõng tre, chiếu rách nên các thày thông-phán vẽ cho dân kê khai từng cây khế, cây ổi, cây cau, cây cam, cây cậy, cây bưởi cây bòng gọi là những cây ăn trái “đắt tiền”, kê khai luôn những cây tre, gọi là vật liệu xây dựng nhà cửa để được bồi thường giá cao. Nhưng dân nghèo ăn một “bà cốt thông phán ăn hai” thiệt hại dân vô tội chịu!
Riêng gia đình tôi thì bị thua thiệt nhiều hơn:
Anh Cả tôi làm cảnh sát (bu-lít) ở Hải Phòng từ năm 1949, chị dâu tôi buôn bán gạo tại chợ Sắt Hải Phòng, anh chị đã dành dụm được số tiền kha khá để làm nhà cho mẹ và bốn đứa em, một căn nhà “ba gian hai chái” thuộc dạng khang trang nhất nhì trong làng, anh chị đã mua sẵn vật liệu để lát sân gạch, đầu tư nơi ăn chốn ở lâu dài cho mẹ và các em.
Theo lời kể lại của chị dâu tôi, số tiền làm nhà tốn hết 6 vạn (60 ngàn), trong khi vàng lúc đó chỉ có 2 ngàn 1 lạng. Nhà làm vừa xong, chưa kịp mừng tân gia thì bị Tây đuổi, tán gia bại sản! “mất nhà là mất tất cả”!
Mốt số dân công giáo xóm Nhà Thờ được cha Thọ dìu dắt đi tạm trú nơi nào tôi không rõ rồi sau đó theo cha di cư vào Nam, lập nghiệp tại Hố Nai Biên Hoà. Gia đình tôi thì được anh chị Cả đón sang tạm trú tại Hải Phòng để chờ ngày di cư.
Đang sống yên lành trên quê hương làng mạc, với họ hàng, bà con hàng xóm láng giềng thì có ai nghĩ tới có ngày phải bỏ nhà, cửa, ruộng vườn, mồ mả tổ tiên mà ra đi, nhưng bị ngoại bang chiếm “giang san” nên buộc phải đi, mà nào biết đi đâu, nên nhân dịp có phòng trào di cư, thấy người đi chúng tôi cũng đi theo!
Đó là lý do gia đình mẹ con tôi di cư vào Nam ngày 10/12/1954, riêng anh Cả tôi là cảnh sát, vì nhiệm vụ nên phải ở lại và chỉ vượt thoát được vào giờ chót 5/1955.
Đây là một sự vô cùng may mắn, anh tôi đã thoát địa ngục vào giây phút chót để đoàn tụ cùng Mẹ, cùng vợ con, các em tại miền Nam. Biết bao trường hợp vì công vụ mà “quân cán chính” bị kẹt lại trong khi gia đã đi tản, rồi mất liên lạc vĩnh viễn phân ly từ đấy! Thảm cảnh này lại tái điễn thêm một lần nữa vào những ngày Tháng 4 năm 1975-ngày mất nước!
Trong thời gian tạm trú tại Hải Phòng để chờ ngày di cư, anh em tôi không phải đến trường nên nhập bè , lập đảng cùng đám trẻ cùng xóm, lang thang vui chơi khắp thành phố Hải Phòng
-Mỗi buổi chiều khoảng 5 giờ là chúng tôi tụ tập tại cồng xe lửa trên đường An Dương để đón xem đoàn tàu hoả chở dân đi cư tứ phương dồn về thành phố cảng. Tàu hoả là phương tiện vận chuyển được nhiều người nhất từ những vùng xa xôi, từ Hà Nội, Hải Dương dồn về thành phố cảng để tàu thuỷ chở vào Nam, để chạy trốn “ôn dịch”. Toa nào cũng chật cứng, họ bám xung quanh tàu, chồng chất trên nóc toa như những đàn kiến, bất kể hiểm nguy để tìm đường sống trong cái chết. Đám nhỏ chúng tôi đứng dưới đường vô tư cười nói vẫy tay chào nhau!
Thảm cảnh này, 20 năm sau, vào những ngày cuối tháng Ba, tháng Tư năm 1975 lại tái diễn: Tôi đã chứng kiến hằng ngàn ngàn người từ Quảng Trị, Huế xuôi Nam, người người chạy loạn từ Quảng Tín, Quảng Nam ngược lên phía Bắc, tất cả đồn về thành phố cảng Đà Nẵng. Tại Sài Gòn, ngàn vạn người tìm cách chạy ra bến tàu, Vũng Tàu, tất cả chỉ mong tìm được con tàu hẩu chạy trốn được “ôn dịch”.
Bất cứ thời gian không gian nào người dân Việt hiền lành vẫn sợ “tai ương dịch bệnh” nên tìm cách chạy trốn cái chết để tìm đường sống.
Nhìn những người di cư chồng chất lên nhau trên nhưng toa tàu hoả, chúng tôi những đứa trẻ cũng sẽ di cư, chúng tôi vẫy tay chào nhau. Khi đoàn tàu cõng đám đông xa đần, chúng tôi tiếp tục vô tư vui chơi, đi câu cá ở hồ An Dương, đầm sen bên đường Cát Dài, bơi lội theo dòng sông Lấp, chạy sang phố Đông Kinh dùng súng cao su bắn mấy cái đèn xanh đỏ treo trước cửa tiệm của những chú Ba Tàu bán bánh Trung Thu, mấy chú ba la hét: “tỉu là ma, tả mả dê”, đám nhỏ chả hiểu gì nhưng vẫn nhe răng cười, chọc tức mấy tên sống trên dất Việt mà không nói tiếng Việt.
Chiều chiều lại đến vườn hoa Con Cóc xem Tây thổi kèm “mu-gích”, chọc ghẹo mấy bà “me Tây” nên bị Tây “gạch mặt” đuổi chạy té khói, bị chúng nạt nộ: “mẹc-xà-lù”. Dù không hiểu họ nói gì cả nhưng lũ trẻ con chúng tôi cũng cười vui vung tay đáp trả: “Bú dù con khỉ”.
(Tôi dùng những tiếng: “ba tàu, me tây, gạch mặt, mẹc‑xa‑lù, tả mả dê”… không phải để kỳ thị “Tây – Tàu”, mà chỉ thuật lại đúng những lời ăn tiếng nói của người dân bị Tây Tàu kỳ thị trong thập niên 1950.)
Nghịch chán thì cũng có lúc hiền lành dễ thương, chúng tôi đến sân nhà Hát Lớn (nơi dân di cư khắp nơi tập trung để chờ tới phiên xuống tàu), để tiếp tế nước uống, thực phẩm (đi xin được) cho họ, giúp họ viết tên, địa chỉ làng xã lên những vật dụng họ mang theo. Vật dụng của họ chỉ gồm những chiếc giường gỗ, những chiếc chiếu, có người mang theo cả cái thúng, cái mẹt đựng vật dung linh tinh.
Rồi cũng tới ngày gia dình tôi xuống tàu, không mang được cái gì, không có gì để mang, chỉ mang theo nổi buồn nhớ làng, nhớ nhà, nhớ cả hòn đá bờ ao!
“Miếng ngon nhớ lâu, điều đau nhớ đời”. Hơn 70 năm rồi mà người già 85 vẫn nhớ những vui buồn của đứa trẻ 13 trên con tàu há mồm, tàu Marines Serpent.
