Ở miền Bắc trước đây nổi lên một cây bút viết thơ rất dí dỏm với tên gọi là Bút Tre và đã trở thành một giai thoại văn học một thời.
Bút Tre là bút danh của nhà thơ Đặng Văn Đăng, sinh ngày 23/8/1911 tại xã Đồng Lương, Cẩm Khê, Phú Thọ. Trước năm 1945 ông dạy học ở Tuyên Quang, có truyện dài kỳ đăng trên trang Tiểu thuyết thứ 7 của tờ Đông Pháp, bút danh Lục Y Lang. Năm 1956, thư ký cho Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Ung Văn Khiêm.
Năm 1962, Trưởng ty Văn hóa Phú Thọ. Năm 1968, phó ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Phú Thọ. Năm 1970, nghỉ hưu.
Nhà thơ Bút Tre – Đặng Văn Đăng mất ngày 18/5/1987 trong cảnh thanh bần tại quê nhà. Ngoài những tác phẩm đã công bố ông còn để lại hơn nghìn trang bản thảo chưa kịp xuất bản.
Nhiều người Việt, dù ở bất cứ nơi nào trên thế giới tự dưng đều thuộc dăm ba câu thơ Bút Tre theo kiểu truyền khẩu, thuộc mà không biết vì sao mình thuộc…
Không giống với các thi sĩ nổi tiếng của chế độ như Tố Hữu, Chế Lan Viên, Lưu Trọng Lư, Hoàng Cầm, Xuân Diệu… Bút Tre là người làm thơ theo kiểu dân gian của người miền Bắc thời kháng chiến và hậu kháng chiến.
Phong cách thơ của Bút Tre vừa độc đáo, vừa sáng tạo, vừa dung tục nhưng lại giàu sức lan tỏa trong dân gian. Cũng vì thế, Bút Tre đã trở thành một trường phái thơ dân gian rất thịnh hành ở miền Bắc và cho đến sau này cũng được nhiều người ở miền Nam biết đến.
Cả cuộc đời của Nhà thơ dân gian Đặng Văn Đăng sống bần hàn và thanh cao. Ông là người có trí nhớ siêu việt. Ông cũng là người rất giỏi tiếng Pháp, có thể nói chuyện bằng tiếng Pháp thành thạo. Niềm say mê lớn nhất cuộc đời ông là làm thơ và đọc sách.
Trong cuộc sống và mối quan hệ công tác, ông là người đơn giản, xuề xòa, luộm thuộm, cẩu thả nhưng rất thẳng thắn, không biết nịnh bợ ai bao giờ. Có giai thoại kể rằng tại cuộc họp giao ban của Bí thư tỉnh ủy, khi bí thư điểm danh từng trưởng ty, ai cũng đứng lên thưa gửi: báo cáo thủ trưởng, tôi có mặt ạ, rồi thưa anh, em có mặt. Khi điểm danh đến ông, Bút Tre đứng dậy, dùng tay mô phỏng điệu vuốt râu trong tuồng cổ, nói giọng mũi: Có ta đây.
Tính cách ông thẳng thắn, hơi ngang ngược nhưng chẳng ai ghét ông bao giờ vì ông sống rất trong sạch, thanh cao và tận tụy với công việc.
Bút Tre có các tập thơ đã in gồm: Rừng cọ đồi chè, Phú Thọ lớn lên, Sông Lô sông Chảy, Quê hương Phú Thọ…
Còn những bản thảo chưa kịp in khi ông còn sống là: Địa chí xã Đồng Lương, Nguyễn Trãi người anh hùng của dân tộc (Biên khảo) và các tập thơ: Nguyễn Trãi, Nguyễn Quang Bích, Nhật ký thơ, Tia lửa làng.
Nói đến Bút Tre là nói về thơ của ông, thơ Bút Tre có những nét rất độc đáo được phổ biến phần nhiều là truyền khẩu, vì ông nói thành thơ. Có thể khẳng định, thơ Bút Tre không phải là “thơ bác học”, đó là thể thơ dân gian, hồn nhiên, ngẫu hứng và rất tự do phóng túng. Đột khởi có những bài rất độc đáo và đầy chất nghệ thuật.
Cuối năm xin giới thiệu với các bạn vài bài thơ theo “phong cách” Bút Tre để thấy tính cách dí dỏm, trào phúng mà khó ai có thể bắt bẻ được ông…
“Cứ như tớ hóa lại hay Chẳng lo giữ của cả ngày lẫn đêm Cửa ngõ không phải cài then Ai thăm cứ việc đẩy phên mà vào.”
“Làng ta có cái núi voi Đủ cả đầu đuôi, đủ cả vòi Voi cũng hăng say đua sản xuất Đầu thì trồng sắn, đít trồng khoai”
“Bà con toàn thể xã ta Ðồng tâm phấn khởi giồng cà dái dê Dái dê to mập dài ghê Năm sau ta cứ dái dê ta trồng”
“Hôm qua học tập chính tri [chính trị] Cán bộ ngồi ỳ, chẳng chịu phát biêu [phát biểu] Cơm ăn chẳng được bao nhiêu Đảng ủy lại bắt phát biêu cả buồi [cả buổi]”
“Quê hương thi sĩ Phú Thò [Phú Thọ] Chè xanh, cọ biếc, mập to trái chuồi [chuối] Lòng còn nhớ mãi cái buôi [buổi] Đầu làm phân bắc, chăn nuồi đàn bo [chăn nuôi đàn bò]
Cu Ba lông mượt giống to Cách màng [mạng]văn hoá đất tô lại càng…”
“Hoan hô đồng chí Phạm Tuân Bay vào vũ trụ một tuần về ngay Hôm nay đài nói vui thay Người ở dưới đất, chó bay lên trời”
“Hoan hô các cụ trồng cây Mười cây chết chín một cây gật gù. Chúng mày có mắt như mù Mười cây chết cả gật gù ở đâu?”
“Chị em nô nức đặt vòng Hoa mồ liệt sĩ tỏ lòng biết ơn Chị em mặc váy đánh cầu Lông bay phơ phất trên đầu các anh”
“Anh đi công tác Pơ-Lây- Cu dài dằng dặc biết ngày nào ra? [Pleiku] Còn em, em vẫn ở nhà Cửa mình em mở người ra kẻ vào.
Chị em du kích tài thay Bắn tàu bay Mỹ rơi ngay cửa… mình”
“Bắc Ninh có cậu Nguyễn Trùng Dương vật khỏe quá cả vùng thất kinh” (Tỉnh Bắc Ninh có Nguyễn Trùng Dương đã giành chức vô địch đô vật trong lễ hội xuân)
“Không đi không biết Tam Đao [Tam Đảo] Đi thì không biết chỗ nào mà ngu [ngủ] Một giường nó nhét hai cu [cụ] Thôi thì cố nhịn đến chu nhật về…[chủ nhật]”
“Chưa đi chưa biết Ðồ Sơn Ði về mới biết chẳng hơn đồ nhà Ðồ nhà tuy xấu tuy già Nhưng là đồ thật hơn là Ðồ Sơn”
“Ở trong hang đá đi ra Vươn vai một cái rồi ta đi vào Hôm nay mồng tám tháng ba Chị em phụ nữ đi ra đi vào Anh em thấy vẫy tay chào Chị em phấn khởi đi vào đi ra … Rộng lớn như thể nước Nga Người ta không cấm thụt ra thụt vào Nhỏ bé như thể nước Lào Cũng không có cấm thụt vào thụt ra Chỉ riêng có Việt Nam ta Đâu đâu cũng cấm thụt ra thụt vào.
Trăm năm trong cõi người ta Ai ai cũng phải hít ra thở vào Trăm năm trong cõi người nào Ai ai cũng phải hít vào thở ra Xa xa như nước Cu-Ba Người ta còn phải hít ra thở vào Gần gần như cái nước Lào Người ta cũng phải hít vào thở ra Nói chung trong cõi người ta Bắt buộc là phải thở ra hít vào.”
“Bỗng nghe tin sét đánh ngang Bác Hồ đang sống, chuyển sang từ trần.”
“Không vô không biết Bút tre Vô rồi mới biết muốn tè ra ngay Chưa ăn chưa biết cu đơ Ăn rùi mới biết nó đờ cu ra.” (Cu đơ là một loại kẹo đậu phộng nổi tiếng ở Hà Tĩnh)
“Thi đua ta quyết tiến lên Tiến lên, ta quyết tiến lên hàng đầu Hàng đầu không biết đi đâu Đi đâu không biết hàng đầu cứ đi
Con đò dịch đít sang ngang Bên kia có một cái làng thò ra.
Anh đi chiến dịch bản Mường Tè xong rồi lại tìm đường về xuôi. Phụ nữ thường rất hay lươi Riêng em anh thấy là người cần cu.
Bây giờ đang đứng trưởng ty Bút Tre thơ phú tôi thì có sau Cuối cùng xin nhắc một câu Văn hóa cơ sở là đầu chúng ta.
Ông Khiêm kể cũng đã tài Trong chuồng sáu lợn có vài con to Ông Lai theo Đảng dặn dò Chuồng ông bảy lợn chăm cho béo tròn.
Anh đi đồng ruộng lắng nghe Lúa mừng phân bắc, khoai che mảnh vườn. ( Anh đây là Trưởng ban Nông nghiệp Trung ương Nguyễn Chí Thanh ).
Chú sang công tác bảo tàng Đó cũng là việc cách màng giao cho. Hoan hô Đại tướng Võ Nguyên Giáp ta thắng trận Điện Biên trở về.
Hoan hô đồng chí Trần Hoàn Lên làm bộ trưởng chiếu toàn phim hay !
Hoan hô bác Võ Chí Công Cho làm khoán hộ ruộng đồng tốt tươi.
Tiễn anh lên bến ô tô Đêm về em khóc … tồ tồ cả đêm
Nhớ quê ra đứng đỉnh đèo Bỗng đâu thấy một chú mèo gâu gâu Dừng chân đứng lại trên cầu Bỗng đâu thấy một con trâu vàng vàng
Hôm nay trên quốc lộ hai Thể nào cũng có một vài ô tô.
Anh đi giường chiếu lặng câm Anh về giường chiếu reo ầm cả lên”
“Anh đi em bấm đốt tay Anh về em bấm chỗ này chỗ kia.
– Khen thay giám đốc sở mình Làm việc thì ít xuất… ngoại thì nhiều
Đồ Sơn sóng biển dập dồn Mấy cô thiếu nữ ngứa chân chạy quanh. (hay… ngửa lưng ra phơi )
“Vân Tiên ngồi cạnh bụi môn Chờ cho trăng khuất bóp … chân Nguyệt Nga
Trên cành con khỉ đánh đu, Có anh cán bộ vạch cây bên đường. Ngày nay khắc phục gian kho Ngày mai mới có ấm no tương lài
Đoàn vừa ghé xuống Mũi Ne Ngó ra thấy những chiếc ghe thật bừ. (cố tình để mọi người sửa cho đúng vần)
Mời anh vào quán kara OK em đã mở ra sẵn sàng.
Hôm qua anh đến chơi nhà Thấy mẹ chăn vịt thấy cha chăn ngồng
Thấy em hát nhạc Trịnh Công Sơn xanh sơn đỏ anh không dám vào.
Lần đầu đến nước Xin-Ga Po vào rồi lại po ra hại đồ Tuần sau lại đến nước Bồ Đào Nha rồi lại đào nhô mệt quà Thế rồi lại đến nước Hoa Kỳ đi kỳ lại Cu Ba đây rồi.
Tại vì em chẳng có kinh Nghiệm nên không thể một mình giúp anh.
Chị em du kích tài thay Bắn tàu bay Mỹ rơi ngay cửa mình !
Chưa đi chưa biết Đồ Sơn Đi rồi mới biết chẳng hơn đồ nhà Đồ nhà tuy có hơi già (hoặc : tuy rất tương cà ) Nhưng là đồ thật chẳng là đồ sơn.
Chưa đi chưa biết Vũng Tàu Đi rồi mới biết ta giàu hơn tây Đúng là họ thiếu vải ma Hai mảnh bé xíu làm vày làm ao.
Chưa đi chưa biết Cà Mau Đi rồi mới biết không đâu bằng nhà Cà nhà tuy có hơi già Nhưng là cà chậm không là cà mau.
Bốn ông chung một dĩa lòng Lợn ngồi chễm chệ bên thùng bia hơi. Con ruồi là giống hiểm nguy Bốn chân của nó rất vi trùng nhiều.
I-meo anh viết thật bay Bướm em mong đợi cả ngày lẫn đêm.
Nhà máy sản xuất nhiều mu Để đem đi bán các chu đội đầu
An toàn ta nhắc nhở nhau Hễ đi xe máy hàng đầu là mu Một ông người Ốt – tra – lây (Australia) Một ông đích thị là Tây bán nhà (Tây Ban Nha) Một ông ở xứ buôn gà (Bungari) Cả ba ông ấy đều là con dê (con rể) Cùng nhau có một lời thề Làm con dê cụ không về bên Tây (con rể cụ)
Việt Nam rồi sẽ có ngày Tham gia World Cup đứng đầu bảng A Thể lực thì có khó gì Cứ xơi meat dog là ghi được bàn (thịt chó) Kìa xem đội tuyển Nam Hàn Xơi nhiều thịt chó nên toàn thắng luôn Bốn ông chung một đĩa lòng lợn ngồi chễm chệ với thùng bia to”
…….
Trên đây là trích lược một số câu thơ, bài thơ của Bút Tre đã được đăng in trong các tập thơ và bản thảo của ông.
Đa phần thơ của Bút Tre làm theo thể lục bát nhưng với phong cách thơ mang tính dí dỏm, vừa tục vừa thanh của ông nên làm thơ theo phong cách Bút Tre theo lối “cưỡng từ đổi nghĩa, sửa dấu ép vần” là độc nhất vô nhị của văn học Việt Nam. Cốt lõi của dòng thơ là tính trào phúng và chất dung tục. Khi thì tục lồ lộ, khi thì tục mà thanh, khi thì thanh mà tục… đáp ứng được thị hiếu của người đọc cần những nụ cười sảng khoái để quên đi những khoảnh khắc lầm than. Do vậy ông cũng khuyên những người “Làm thơ nên tránh vần ồn
Kẻo không lại đụng cái … lưng chị em”
Sau năm 1975, thơ Bút Tre xuất hiện tại miền Nam và có nhiều người cũng học theo phong cách của ông để làm thơ tạo thành một “trường phái Bút Tre” nên hiện nay rất khó tìm ra bản nào là của Bút Tre cũng như những “đệ tử” của ông!
Có thể nói không quá lời là Thơ Bút Tre đã được loan truyền rộng rãi khắp nơi vì tính chất ngô nghê, vui nhộn nhưng không kém phần sắc sảo hấp dẫn người đọc.
Đọc thơ bút tre, nhớ đến thơ của Hồ Xuân Hương, thơ trào phúng, đố tục giảng thanh, tiếu lâm…
Nếu như trong miền Nam có dòng thơ Bùi Giáng được nhiều người thích thú thì miền Bắc cũng có Bút Tre và cả hai nhà thơ này đã có những vị trí nhất định trong lòng những người yêu thơ giọng thơ trào phúng của những người bình dân …
