I. KHOÁI ĐAO KHINH MÃ PHÍA KHUNG TRỜI CHIỀU

Hoàng Xuân Sơn sinh năm Nhâm Ngọ (1942), tại Vỹ Dạ, Huế. Khi sáng tác, ông thường sử dụng các bút hiệu như Sử Mặc, Hoàng Hà Tĩnh, Vô Định. Ông học tại Huế rồi vào Đại Học Văn Khoa Sài Gòn, tốt nghiệp Cử Nhân Giáo Khoa Triết Học Tây Phương, đồng thời theo học Cao Học Chính Trị Kinh Doanh. Trước năm 1975, ông từng làm công chức và dạy học.

Tháng 11.1981, ông định cư tại Montréal, Canada, bắt đầu một chặng đời mới nơi xa xôi. Từ đó, tiếng Việt trở thành miền cư trú tinh thần đặc biệt trong đời sống và sáng tác của ông.

Hai không gian văn hóa mang nhiều ý nghĩa với hành trình thi ca của Hoàng Xuân Sơn là Huế và Montréal. Huế với cảnh sắc, ngôn ngữ, ký ức và truyền thống văn hóa đã góp phần hình thành một tâm hồn nhạy cảm, một cách cảm nhận đời sống tinh tế. Còn Montréal lại mở ra không gian của người xa xứ, của hoài niệm và của đối thoại với chính mình. Từ quê nhà đến nơi định cư, hành trình ấy không chỉ là sự dịch chuyển địa lý mà còn là hành trình của ký ức, của ngôn ngữ và căn tính văn hóa.

Hoàng Xuân Sơn bắt đầu viết từ năm 1963. Thơ ông từng xuất hiện trên các tạp chí Văn, Chính Văn, Nghiên Cứu Văn Học, Khởi Hành, Thời Tập, Nhà Văn và nhiều diễn đàn văn chương khác. Sau khi định cư tại Canada, ông tiếp tục cộng tác với các tạp chí văn học hải ngoại và những diễn đàn văn chương tiếng Việt trên mạng.

Các tác phẩm đã xuất bản đáng chú ý gồm Viễn Phố (1988), Huế Buồn Chi (1993), Lục Bát Hoàng Xuân Sơn (2004, một số tư liệu ghi 2005), Cũng Cần Có Nhau (phóng bút, 2013) và Thơ Quỳnh (2018).

Một dấu ấn đáng nhớ trong hành trình tuổi trẻ của ông là sinh hoạt Quán Văn tại Sài Gòn. Đây là không gian gặp gỡ, giao lưu văn nghệ của giới thanh niên, sinh viên và những người hoạt động nghệ thuật trong thập niên 1960. Hoàng Xuân Sơn từng tham gia nhóm sinh viên hình thành Quán Văn, đồng thời có những kỷ niệm và trải nghiệm trực tiếp với sinh hoạt văn hóa đặc biệt này. Trịnh Công Sơn và Khánh Ly cũng gắn bó với những hoạt động nổi bật của Quán Văn trong giai đoạn ấy.

Không chỉ là một người làm thơ, Hoàng Xuân Sơn còn là người gắn bó với đời sống văn chương và tình bằng hữu. Qua những cuộc phỏng vấn, ông luôn bộc lộ một thái độ khiêm nhường về nghề nghiệp, đồng thời cho thấy ý thức nghiêm túc đối với lao động sáng tạo. Ông từng nói làm thơ cũng phải “đánh vật với mình liên miên”. Câu nói ấy phần nào hé mở, phía sau vẻ tự nhiên, phóng túng của câu chữ là một quá trình tìm tòi và dụng công không ngừng.

Thơ Hoàng Xuân Sơn có một diện mạo phong phú, không bị đóng khung trong bất cứ khuynh hướng nào. Thơ ông có chất Huế trầm lắng, có vẻ đẹp lãng mạn, có âm hưởng cổ điển, có nhạc tính của tiếng Việt và tinh thần tìm tòi hiện đại. Có khi thơ ông dịu dàng, đằm thắm; có khi lại phóng túng, bất ngờ; có khi nghiêng về hoài niệm; có khi lại đi sâu vào những vùng liên tưởng khó nắm bắt.

Đặc biệt, ông không chỉ sử dụng những hình ảnh truyền thống mà còn làm mới chúng bằng những ngôn từ lạ, những chuyển đổi cảm giác và những liên tưởng bất ngờ. Chính điều này đã tạo nên cho thế giới thơ của ông, vừa có sự gần gũi của văn hóa Việt Nam vừa mang tính sáng tạo cá nhân.

Bốn bài thơ mà tôi chọn ra một cách ngẫu nhiên hôm nay: Gió Ngựa, Điệu Buồn Trớ Qua, Ở Giữa và Ru Mộng, sẽ giúp người đọc nhận diện khá rõ những đặc điểm tiêu biểu về Hoàng Xuân Sơn và thơ của ông, mà tôi vừa nêu ra ở phía trên.

******

II. BÀI THƠ GIÓ NGỰA

GIÓ NGỰA

qua em thả gió uốn mành
chợt rung một phiến cầm canh đợi chờ
trăng mười bảy mềm non tơ
mát rượi của lụa xoa bờ cấm, êm
không dưng lửa hực xuống miền
chày kinh lộng giữa trống chiêng lập lờ
úm, chặng đời rất đỗi thơ
tìm, khi môi má áp tờ hoa dung
cứ để yên, đừng truy lùng
khoái đao khinh mã phía khung trời chiều.

(10.04.2013)

Ngay từ nhan đề, bài thơ đã mở ra một trường liên tưởng giàu sức gợi. Gió tượng trưng cho sự chuyển động, tự do và phiêu lãng. Ngựa gợi sức sống, phóng túng và khát vọng vượt thoát. Và sự kết hợp hai hình ảnh này đã tạo nên một cảm thức vừa lãng mạn vừa ngang tàng.

Bài thơ gồm mười dòng, đi theo nhịp 4/4/2, đưa cảm xúc từ sự dịu dàng đến đam mê rồi kết lại bằng một hình ảnh hết sức phóng túng, đầy bất ngờ.

Khổ thơ thứ nhứt mở ra không gian tình yêu đầy chất mộng:

qua em thả gió uốn mành
chợt rung một phiến cầm canh đợi chờ
trăng mười bảy mềm non tơ
mát rượi của lụa xoa bờ cấm, êm

Chỉ với hình ảnh gió, mành, phiến cầm, trăng và lụa, cũng đã đủ để Hoàng Xuân Sơn tạo nên một không gian giàu cảm giác. Gió không chỉ là hiện tượng thiên nhiên mà còn như mang theo sự hiện diện của tình yêu. Động từ “uốn” khiến chuyển động của gió trở nên mềm mại, có hình dáng, có sức quyến rũ.

“Phiến cầm” gợi một miền âm nhạc, một tiếng lòng đương rung lên trong đêm đợi chờ. Đặc biệt, hình ảnh “trăng mười bảy mềm non tơ” cho thấy khả năng chuyển đổi cảm giác độc đáo trong thơ của Hoàng Xuân Sơn. Ánh trăng vốn thuộc về thị giác, giờ đây, lại được cảm nhận bằng xúc giác, mang vẻ mềm mại của tuổi trẻ.

Ngữ “mát rượi của lụa” tiếp tục tạo nên sự giao thoa giữa thị giác và xúc giác. Những hình ảnh trong thơ không đứng riêng lẻ mà hòa quyện, tạo thành những cảm xúc kín đáo, dịu dàng và có phần huyền ảo.

Nếu đoạn đầu nghiêng về sự mơn man thì đoạn tiếp theo chuyển sang cảm xúc mạnh hơn:

không dưng lửa hực xuống miền
chày kinh lộng giữa trống chiêng lập lờ
úm, chặng đời rất đỗi thơ
tìm, khi môi má áp tờ hoa dung

“Không dưng” tạo sự bất chợt, biến động không được báo trước. Hình ảnh “lửa hực” đặt cạnh trạng thái mát dịu của trăng và lụa ở đoạn trên, tạo nên sự đối lập thú vị. Từ sự mềm mại, nhiều cảm xúc, tác giả đã chuyển sang cảm giác nóng bỏng, mãnh liệt.

Bằng những từ ngữ “chày kinh”, “trống chiêng”, “úm”, tác giả đã đưa vào bài thơ một âm hưởng khác lạ, gợi người đọc liên tưởng đến không gian của văn hóa, của tín ngưỡng và nghi lễ. Hoàng Xuân Sơn đã không giải thích mà ông để những âm thanh này hòa vào dòng cảm xúc, tạo nên một thế giới thơ vừa thực lại vừa mộng.

“Chặng đời rất đỗi thơ” là cách nhìn cuộc sống bằng tâm hồn nghệ sĩ của tác giả. Còn “môi má áp tờ hoa dung” đưa cảm xúc trở về với vẻ đẹp gần gũi của tình yêu, với sự giao cảm và rung động của con người.

Hai câu cuối cùng tạo nên điểm kết đầy phóng túng:

cứ để yên, đừng truy lùng
khoái đao khinh mã phía khung trời chiều.

“Cứ để yên, đừng truy lùng”, có thể được hiểu như một lời nhắc nhở về sự tự do của cảm xúc. Không phải điều gì đẹp đẽ cũng cần được giải thích, không phải rung động nào cũng cần bị kiểm soát hay truy tìm đến tận cùng.

“Khoái đao khinh mã” là một tổ hợp từ gây ấn tượng bởi sắc thái bén ngót, mạnh, nhanh, phóng túng. Khi đặt bên “khung trời chiều”, hình ảnh ấy tạo nên một tương phản giữa sự mãnh liệt và vẻ trầm lắng của thời gian.

Về nghệ thuật, Gió Ngựa nổi bật ở khả năng kết hợp chất liệu cổ điển với lối liên tưởng tự do. Các hình ảnh thiên nhiên, âm nhạc, tình yêu và văn hóa truyền thống được đặt trong những quan hệ mới. Ngôn ngữ không chỉ mang chức năng diễn đạt mà còn góp phần tạo nên âm nhạc, hình ảnh và cảm giác cho thơ.

Gió Ngựa không kể một câu chuyện tình yêu theo trình tự thông thường, mà bài thơ là một chuỗi rung động, từ dịu dàng đến đam mê, phiêu lãng. Đây cũng là điều làm nên sức hấp dẫn hiếm có của thơ Hoàng Xuân Sơn: người đọc có thể chưa giải mã hết mọi hình ảnh thơ nhưng vẫn bị cuốn hút bởi âm điệu và sức gợi của ngôn từ trong thơ.

******

III. BÀI THƠ ĐIỆU BUỒN TRỚ QUA

ĐIỆU BUỒN TRỚ QUA

đứng chiều trên ngọn sào mây
con chim bình thản kêu gầy vóc sương
giả thử đi qua khúc đường
hoa vàng cúi rạp niềm thương sái mùa
diều bay linh hồn già nua
cuộn dây thinh sắc rối bù tương lai
người qua trắng rợn di hài
mai sau gùi lại miền ai vẫn nằm.

Nếu Gió Ngựa mang vẻ đẹp tình tứ, phóng túng thì Điệu Buồn Trớ Qua lại nghiêng về cảm xúc trầm mặc. Bài thơ chỉ tám câu thôi, nhưng lại mở ra một không gian rộng lớn của thời gian, của ký ức, của mất mát và thân phận con người.

Nhan đề Điệu Buồn Trớ Qua tạo một cảm giác lạ, dường như đó là một nỗi buồn, một cảm xúc không hoàn toàn nằm trong hiện tại nhưng cũng chưa thể thuộc về quá khứ.

đứng chiều trên ngọn sào mây
con chim bình thản kêu gầy vóc sương
giả thử đi qua khúc đường
hoa vàng cúi rạp niềm thương sái mùa

“Đứng chiều” là một cách diễn đạt đặc biệt. Buổi chiều không chỉ là thời điểm mà dường như có hình hài, có tư thế. “Ngọn sào mây” tạo cảm giác chênh vênh, mong manh giữa trời đất.

Hình ảnh “con chim bình thản kêu gầy vóc sương” là một trong những kết hợp từ giàu sức gợi của bài thơ. “Gầy” là tính từ miêu tả hình dáng con người nay được chuyển thành tiếng kêu. Âm thanh trở nên hữu hình, mang dáng vẻ mong manh của sương khói.

Đặc biệt, “hoa vàng cúi rạp niềm thương sái mùa” là một câu thơ gây ấn tượng mạnh nơi người đọc. Hoa vốn gợi vẻ đẹp và sức sống, nhưng ở đây lại cúi rạp trước nỗi thương nhớ. “Sái mùa”, tình cảm đến không đúng thời điểm. Nỗi niềm vẫn còn nguyên nhưng mùa của nó thì dường như đã đi qua.

Đây là cảm giác rất gần với thân phận con người: có những yêu thương không mất đi, nhưng thời gian để trao gửi chúng thì đã không còn nữa.

Nỗi buồn, sau đó, đã được tác giả đưa đến với triết lý hiện sinh:

diều bay linh hồn già nua
cuộn dây thinh sắc rối bù tương lai
người qua trắng rợn di hài
mai sau gùi lại miền ai vẫn nằm.

Cánh diều vốn gắn với tuổi thơ, ước mơ và sự tự do, nhưng ở đây thật lạ kỳ, “diều bay” lại được Hoàng Xuân Sơn sắp xếp cho đi cùng với “linh hồn già nua”: chuyển động vẫn tiếp diễn nhưng bên trong, dường đã có sự hao mòn. “Cuộn dây thinh sắc rối bù tương lai” là một hình ảnh khó nắm bắt bằng logic thông thường.

Những từ ngữ thuộc các trường cảm giác khác nhau được kết hợp, tạo cảm giác rối ren, bất định. Điều này giúp người đọc dễ dàng suy đoán: tương lai không là con đường rộng mở mà giống như một cuộn dây rối tinh rối mù, không sao lần ra được đầu mối đặng mà gỡ.

Câu thơ “người qua trắng rợn di hài” đưa vào bài thơ một sắc thái lạnh lẽo, gợi ý niệm về sự tàn phai và cái chết. Còn “mai sau gùi lại miền ai vẫn nằm” thì lại gieo vào tâm hồn người đọc một nỗi niềm nặng trĩu. Động từ “gùi” khiến hành trình trở về mang đầy cảm giác nhọc nhằn, như thể con người phải mang nặng cả ký ức và cả những mất mát của mình trong suốt cả một đời, không phút giây nào ngơi nghỉ.

Về nghệ thuật, Điệu Buồn Trớ Qua sử dụng ngôn ngữ cô đọng, những liên tưởng bất ngờ và hình ảnh giàu tính tượng trưng. Thiên nhiên không chỉ là cảnh vật mà còn trở thành phương tiện biểu đạt tâm trạng con người. Chim, sương, hoa, diều và những miền đất xa vắng đều mang theo dấu vết của thời gian.

Đọc Điệu Buồn Trớ Qua, người đọc cảm nhận được, trước sự hữu hạn, nỗi buồn không chỉ thuộc về cá nhân mà còn chạm đến ý thức chung của con người: thời gian sẽ đi qua, tuổi trẻ sẽ hao mòn, những miền ký ức sẽ xa dần, nhưng tình cảm thì vẫn mãi còn nguyên.

Đây là một điệu buồn về sự mất còn, về những điều đã qua mà lòng người chưa thể buông bỏ.

******

IV. BÀI THƠ Ở GIỮA

Ở GIỮA

lò mò vào tận trung khu
thấy con nhền nhện bơi mù cửa lôi
thấy con cui cúi bên đời
trắng da liền một khung trời ái ân
thấy sương nhễ nhại rất gần
mà trăng miên viễn thập phần trôi xa
thấy qua sông tủi nhị hà
thấy về trong một tòa nhà âm u
nhìn nhau cứ ngỡ biệt mù
mà rồi cũng thấy phù du điệp trùng.

(22.08.2014)

Ở Giữa là một thi phẩm giàu tính suy tưởng, trong đó, những hình ảnh tượng trưng, siêu thực và những nghịch lý của cảm xúc đều cùng lúc, được Hoàng Xuân Sơn cho xuất hiện.

Nhan đề Ở Giữa gợi một trạng thái lưng chừng: giữa gần và xa, giữa gặp gỡ và chia lìa, giữa hiện hữu và mất mát, giữa những điều có thể nhận biết và những điều luôn nằm ngoài khả năng nắm bắt.

Ở Giữa, trước hết, viết về hành trình dò dẫm vào thế giới của nội tâm:

lò mò vào tận trung khu
thấy con nhền nhện bơi mù cửa lôi
thấy con cui cúi bên đời
trắng da liền một khung trời ái ân

“Lò mò”, gợi hành động dò dẫm, không chắc chắn. “Tận trung khu”, điểm sâu kín nhứt của vùng tâm tưởng. Ở đây, nhà thơ dường như đang tìm đường vào bên trong của chính mình.

Đặc biệt, hình ảnh “con nhền nhện bơi mù cửa lôi” sẽ tạo cho người đọc một cảm giác phi lý, nếu như ta nhìn bằng logic thông thường. Nhền nhện vốn gắn với mạng tơ, với sự giăng mắc, nhưng ở đây lại xuất hiện trong trạng thái “bơi mù”. Sự kết hợp ấy khiến hình ảnh thơ trở nên chông chênh, khó định vị.

Khi “con cui cúi” nhỏ bé, âm thầm tìm đến ở “bên đời”, thì “trắng da liền một khung trời ái ân” lại bất ngờ mở ra một miền cảm giác khác, nơi mà thân thể, tình yêu và vẻ đẹp được tan hòa vào nhau. Các hình ảnh trong thơ, xuất hiện như những mảnh cảm giác của một dòng tâm thức đang chuyển động.

Hoàng Xuân Sơn, sau đó, đã làm rõ hơn nghịch lý giữa gần và xa ấy:

thấy sương nhễ nhại rất gần
mà trăng miên viễn thập phần trôi xa
thấy qua sông tủi nhị hà
thấy về trong một tòa nhà âm u

Sương ở gần, trăng ở xa. Một bên là cảm giác ẩm ướt, cụ thể; một bên là vẻ miên viễn, xa xôi. Sự đối lập không gian này cũng có thể được hiểu như một biểu hiện của khoảng cách tinh thần.

“Thấy qua sông tủi nhị hà” gợi cảm giác đi qua một ranh giới, đồng thời mang theo nỗi buồn. “Thấy về trong một tòa nhà âm u”, tiếp tục đưa cảm xúc vào một không gian khép kín. Bên ngoài là sông nước, trăng sương; bên trong là một miền tối tăm, gợi cho người đọc liên tưởng đến sự cô độc và những điều khó giãi bày.

Hai dòng kết là tinh thần suy tưởng của toàn bài, có sức khái quát lớn:

nhìn nhau cứ ngỡ biệt mù
mà rồi cũng thấy phù du điệp trùng.

“Nhìn nhau” vốn là hành động của sự gặp gỡ, giao tiếp và gần gũi nhưng “cứ ngỡ biệt mù” lại đặt sự xa cách ngay trong khoảnh khắc đối diện. À thì ra, theo Hoàng Xuân Sơn, con người có thể ở gần nhau về khoảng cách nhưng họ vẫn hoàn toàn có thể xa nhau trong tâm hồn. Nên, mới biết, có những điều, ta tưởng chừng như đã hiểu, nhưng càng nhìn lâu, ta mới lại càng nhận ra giới hạn của sự thấu hiểu ấy.

Và, “mà rồi cũng thấy phù du điệp trùng” là điểm hội tụ tư tưởng của toàn bộ thi phẩm Ở Giữa.

“Phù du” gợi sự ngắn ngủi, mong manh, không bền vững. “Điệp trùng” gợi sự nối tiếp, chồng lớp, trùng điệp. Khi đặt cạnh nhau, hai từ này mang nghĩa: những điều vốn mong manh, ngắn ngủi ấy, chúng vẫn cứ luôn nối tiếp nhau trong đời sống.

Tính chất “phù du” không chỉ xuất hiện một lần mà nó được lặp đi lặp lại trong tình yêu, trong những cuộc gặp gỡ, trong ký ức và trong những biến thiên của thân phận. Ngắn ngủi, mong manh, trở thành một quy luật mà con người không ngừng gặp lại.

Điệp từ “thấy” tạo nên mạch quan sát và nhận thức. Từ việc nhìn vào những hình ảnh khó nắm bắt, người đọc dần đi đến một nhận thức rộng hơn về sự tồn tại.

Ở Giữa là một thi phẩm tiêu biểu cho khả năng tổ chức hình ảnh và suy tưởng của Hoàng Xuân Sơn. Thơ không giải thích triết lý bằng những mệnh đề trừu tượng mà để triết lý xuất hiện từ chính hình ảnh và nhịp vận động của ngôn từ.

Hai câu cuối có thể đứng độc lập như một chiêm nghiệm về đời người, nhưng sức nặng của chúng vẫn bắt nguồn từ toàn bộ hành trình cảm giác mà Hoàng Xuân Sơn đã dắt dẫn chúng ta đi từ những câu thơ đầu tiên.

******

V. BÀI THƠ RU MỘNG

RU MỘNG

(Tặng Vũ Hoàng Thư)

chuyện đời qua án thư xanh
mưa bay trùng hạ về nhanh phiếm buồn
lạy nguồn vi diệu rơi tuôn
thoại âm vời vẽ tiếng cuồng si, nghe
em ơi mắt sáng ngày hè
về chi tháng rét tay che nguyệt cầm
để lòng tang mịch sơn thâm
vườn hoang chín rụng quả trầm luân đau
nuôi thương bản giốc khuê nhàu
khóe rưng cười nét hoàng ngâu tuyệt tình
khuya gầy sao muộn lung linh
biết đâu còn một cõi mình du di
mai đây bóng lá thầm thì
dưới trời thơ dại huyền vi liếp đời
ta còn ru mộng à ơi.

Ngay từ nhan đề, bài thơ đã gợi một sắc thái dịu dàng, trầm lắng. “Ru” là hành động vỗ về, nâng niu. “Mộng” là thế giới của tưởng tượng, ký ức, khát vọng và những điều mong manh.

Nếu Gió Ngựa nghiêng về cảm xúc tình yêu, Điệu Buồn Trớ Qua mang nỗi buồn về sự hữu hạn của thời gian, Ở Giữa đặt ra những suy tư về hiện hữu thì Ru Mộng là sự kết hợp của những miền cảm xúc ấy trong một âm hưởng mềm mại, cổ điển và giàu nhạc tính.

Ở những câu thơ đầu, Hoàng Xuân Sơn đã đưa vào một không gian thi ca và nguồn cảm hứng cho không gian ấy:

chuyện đời qua án thư xanh
mưa bay trùng hạ về nhanh phiếm buồn
lạy nguồn vi diệu rơi tuôn
thoại âm vời vẽ tiếng cuồng si, nghe

“Án thư xanh” gợi không gian của sách vở, chữ nghĩa và người làm thơ. Chuyện đời đi qua án thư cũng là cách nhìn đời sống thông qua văn chương, thông qua những suy tư và trải nghiệm đã được chuyển hóa thành nghệ thuật.

“Mưa bay” tạo một cảm giác nhẹ nhàng, mong manh. “Trùng hạ” gợi sắc thái cổ điển. “Phiếm buồn” khiến nỗi buồn lan tỏa.

Đặc biệt, “lạy nguồn vi diệu rơi tuôn” cho thấy thái độ thành kính của nhà thơ trước nguồn cảm hứng và vẻ đẹp của sự sáng tạo. Lúc này, tác giả dường như đang cúi mình trước một điều huyền nhiệm mà ngay cả ông cũng không thể nắm bắt hoàn toàn.

“Thoại âm vời vẽ tiếng cuồng si, nghe” lại mở ra một thế giới của những tiếng nói xa xăm, những âm vang trong tâm tưởng, bởi thơ không chỉ là chữ viết mà còn là âm thanh, là tiếng vọng của những cảm xúc sâu kín trong lòng người.

Thơ tiếp tục chuyển sang tình yêu và nỗi buồn:

em ơi mắt sáng ngày hè
về chi tháng rét tay che nguyệt cầm
để lòng tang mịch sơn thâm
vườn hoang chín rụng quả trầm luân đau

“Em ơi” là tiếng gọi gần gũi, mang sắc thái trữ tình. “Mắt sáng ngày hè” gợi ánh sáng, tuổi trẻ và những rung động tươi đẹp nhưng tiếp theo ngay sau đó lại là “tháng rét”, một hình ảnh đối lập hoàn toàn, gợi sự lạnh lẽo và xa vắng.

Sự tương phản giữa ngày hè và tháng rét khiến bài thơ mang sắc thái hoài niệm. Một miền sáng tươi của ký ức dường như đang đối diện với hiện tại nhiều ưu tư. “Nguyệt cầm” là một thi liệu giàu tính cổ điển, gắn với âm nhạc và vẻ đẹp trữ tình. Hình ảnh “tay che nguyệt cầm” vừa gợi sự nâng niu vừa tạo cảm giác gìn giữ, chở che.

“Tang mịch sơn thâm” mở ra không gian sâu thẳm, tịch mịch. “Vườn hoang chín rụng quả trầm luân đau” là một kết hợp hình ảnh đặc biệt, vườn hoang, quả chín, rụng rơi và nỗi đau cùng hiện diện một lúc. Vẻ đẹp của sự hoàn tất cũng đồng thời mang theo cảm thức tàn phai.

Tiếp theo, Hoàng Xuân Sơn dẫn người đọc đến với những rung động pha trộn giữa thương nhớ và mong đợi:

nuôi thương bản giốc khuê nhàu
khóe rưng cười nét hoàng ngâu tuyệt tình
khuya gầy sao muộn lung linh
biết đâu còn một cõi mình du di

“Nuôi thương” là một cách diễn đạt giàu cảm xúc: tình thương không chỉ tồn tại mà còn được giữ gìn, bồi đắp qua thời gian. “Khóe rưng cười”, nụ cười và nước mắt cùng hiện diện, khiến cảm xúc trở nên phức tạp. Con người vừa vui vừa buồn, khi vừa muốn giữ lại điều đẹp đẽ, vừa lại biết rõ rằng, điều đẹp đẽ ấy, thật khó để mà giữ cho nguyên vẹn mãi.

“Khuya gầy sao muộn lung linh” là một câu thơ giàu tính tạo hình. Đêm khuya vốn là một khoảng thời gian, nay được cảm nhận như có dáng vóc. “Gầy” khiến bóng đêm trở nên mong manh. “Sao muộn lung linh” gợi những ánh sáng tuy nhỏ bé nhưng vẫn hiện hữu giữa khoảng tối.

“Biết đâu còn một cõi mình du di” khép lại đoạn thơ bằng một câu hỏi mở. Câu hỏi đó là: ước vọng tìm thấy một miền riêng tư, nơi tâm hồn có thể được tự do, được sống với những điều mình trân trọng của tác giả, liệu có thành không?

Những dòng cuối cùng đưa bài thơ trở về với nhan đề:

mai đây bóng lá thầm thì
dưới trời thơ dại huyền vi liếp đời
ta còn ru mộng à ơi.

“Bóng lá” được nhân hóa thành tiếng nói thầm thì: thiên nhiên không còn là cảnh vật vô tri mà đã trở thành người bạn đồng hành của tâm tưởng. “Trời thơ dại huyền vi” gợi một thế giới vừa trong trẻo vừa bí ẩn. “Liếp đời” mang đến một hình ảnh gần gũi, bình dị, một không gian sống nhỏ bé mà thân thuộc.

Câu kết “ta còn ru mộng à ơi” có sức ngân vang đặc biệt. Âm hưởng “à ơi” đưa lời thơ trở về với tiếng ru dân gian, với truyền thống văn hóa và tâm thức rất Việt Nam. Động từ “ru” không chỉ dành cho giấc mộng mà còn có thể được hiểu như hành động nâng niu ký ức, giữ gìn tình cảm và bảo vệ những giá trị tinh thần trước những thay đổi của cuộc đời.

Ru Mộng đã được Hoàng Xuân Sơn viết bằng sự kết hợp từ ngữ cổ điển, hình ảnh thiên nhiên, âm nhạc và những chuyển đổi cảm giác. Còn nhạc tính tự nhiên của bài thơ, thì được tạo nên bởi sự phối hợp âm thanh, thanh điệu và cách lựa chọn từ ngữ của tác giả.

Đọc Ru Mộng, người đọc thấy được khả năng chuyển hóa nỗi buồn thành vẻ đẹp nghệ thuật của nhà thơ Hoàng Xuân Sơn. Nỗi buồn không bị đẩy đến tuyệt vọng mà được đặt trong một không gian dịu dàng, có ánh sáng, có âm thanh và có sự nâng niu, gìn giữ.

Câu thơ cuối cùng là lời khẳng định của nhà thơ về sức sống của tâm hồn nghệ sĩ: dù thời gian khiến mọi điều trôi qua, thì con người vẫn có thể giữ lại một miền mộng tưởng bằng tiếng thơ và sự sáng tạo.

******

VI. MÀ RỒI CŨNG THẤY PHÙ DU ĐIỆP TRÙNG

Một trong những nét đáng chú ý ở thơ Hoàng Xuân Sơn là khả năng sử dụng chất liệu truyền thống trong một cấu trúc biểu đạt mới.

Trăng, gió, hoa, sương, nguyệt cầm, án thư, lời ru, tất cả đều là những hình ảnh quen thuộc của thơ ca Việt Nam. Tuy nhiên, nhà thơ không sử dụng chúng theo lối miêu tả thông thường mà đặt chúng trong những quan hệ liên tưởng bất ngờ.

Trăng “mềm non tơ”, tiếng chim “kêu gầy vóc sương”, đêm “gầy”, nỗi đau kết tinh thành “quả trầm luân đau” – sự kết hợp này khiến những hình ảnh quen thuộc trở nên mới lạ. Đây là một phương pháp hữu hiệu trong ý thức làm mới ngôn ngữ thơ của Hoàng Xuân Sơn.

Chất cổ điển trong thơ ông không phải là sự lặp lại từ những khuôn mẫu cũ, mà chất cổ điển ấy nằm trong vốn từ, trong thi liệu, trong âm hưởng và cảm thức văn hóa mang dấu ấn cá nhân. Và tinh thần cách tân thơ của ông, thì lại thể hiện ở khả năng tổ chức hình ảnh, cách ngắt dòng và kết hợp từ ngữ theo những quy luật riêng của phương pháp liên tưởng.

Vì vậy mà thơ Hoàng Xuân Sơn vừa có sự gần gũi của truyền thống, lại vừa mang tính hàn lâm của một tư duy nghệ thuật hiện đại.

******

Ngôn ngữ là một trong những yếu tố tạo nên bản sắc riêng của thơ Hoàng Xuân Sơn.

Ông không chỉ sử dụng ngôn từ để gọi tên sự vật mà còn làm cho chúng biến đổi qua trí tưởng tượng. Những sự vật vốn thuộc các trường cảm giác khác nhau, được Hoàng Xuân Sơn liên tục sắp xếp cho chúng đứng cạnh nhau, tạo nên những hình ảnh có khả năng đánh thức nhiều tầng cảm nhận.

Chúng ta có thể nhận thấy điều đó qua những câu thơ như:

trăng mười bảy mềm non tơ
con chim bình thản kêu gầy vóc sương
khuya gầy sao muộn lung linh
mà rồi cũng thấy phù du điệp trùng.

Ở đây, nhìn, nghe và chạm, không còn sự tách biệt. Chúng giao thoa, chuyển hóa, tạo thành một thế giới nghệ thuật giàu cảm giác.

Một đặc điểm khác nữa của thơ Hoàng Xuân Sơn, đó là sự kết hợp những từ ngữ tưởng như không cùng trường nghĩa. Cách kết hợp này luôn tạo ra bất ngờ, đủ khiến người đọc phải dừng lại, đọc lại và tự tìm cho mình một con đường tiếp nhận.

Thơ Hoàng Xuân Sơn, vì thế, không phải lúc nào cũng dễ hiểu ngay ở lần đọc đầu tiên. Nhưng chính trong những giây phút buộc người đọc phải tốn công tìm hiểu ấy, Hoàng Xuân Sơn lại tạo nên sức hấp dẫn và khả năng gợi mở của thơ ông.

******

Nhạc tính là một trong những đặc điểm nổi trội nhứt của thơ Hoàng Xuân Sơn. Nhạc tính trong thơ ông, không chỉ đến từ vần điệu mà còn được tạo nên bởi thanh điệu, nhịp câu, sự lặp lại âm thanh và cách sắp xếp từ ngữ nữa.

Trong Gió Ngựa, nhạc điệu thơ mang sắc thái mạnh mẽ, phóng túng, phù hợp với cảm xúc đam mê và tự do. Trong Điệu Buồn Trớ Qua, nhạc điệu thơ mang sắc thái trầm lạnh, u hoài. Trong Ở Giữa, nhạc điệu thơ mang sắc thái của quan sát và nhận thức. Trong Ru Mộng, nhạc điệu thơ mang âm hưởng mềm mại, đặc biệt ở câu kết “à ơi”, đưa bài thơ đến gần với nhạc điệu của lời ru dân gian.

Và, sự tự nhiên này trong thơ của Hoàng Xuân Sơn, không đồng nghĩa với việc tác giả thiếu dụng công trong quá trình sáng tạo. Chính tác giả cũng phải thừa nhận, làm thơ là phải “đánh vật với mình liên miên”. Nhận định ấy giúp người đọc hiểu thêm về quá trình lao động nghệ thuật, phía sau những câu thơ tưởng như được viết ra trong trạng thái rất nhẹ nhàng, thơ thới của tác giả.

******

Bốn bài thơ của Hoàng Xuân Sơn, được tôi chọn ra để đọc một cách ngẫu nhiên, đều không đặt trọng tâm vào việc kể một câu chuyện hoàn chỉnh, mà chúng vận động theo dòng cảm xúc, theo hình ảnh và những liên tưởng của chính tâm thức tác giả.

Gió Ngựa đi từ sự dịu dàng của tình yêu đến cảm xúc mãnh liệt và tinh thần phiêu lãng. Điệu Buồn Trớ Qua bắt đầu từ cảnh chiều, chim, hoa, diều rồi mở rộng đến những suy tư về thời gian và thân phận. Ở Giữa đưa người đọc, đi từ những hình ảnh nội tâm khó nắm bắt đến nhận thức về sự xa cách và đặc điểm phù du. Ru Mộng chuyển từ không gian văn chương sang tình yêu, ký ức, nỗi buồn và khát vọng giữ gìn giấc mộng.

Cách tổ chức này cho thấy, thơ Hoàng Xuân Sơn không dựa vào trật tự của tự sự thông thường mà mạch thơ của ông, được hình thành bởi sự liên kết ngầm giữa các hình ảnh và trạng thái cảm xúc.

Người đọc, vì vậy, không bị bó buộc bởi trách nhiệm phải đi tìm cho mình một lời giải duy nhứt cho từng câu thơ, mà điều quan trọng hơn với người đọc, là sự nhận biết – nhận biết sự vận động của cảm giác, của nhịp điệu và ý thức nghệ thuật bên trong các tác phẩm của Hoàng Xuân Sơn.

******

Điểm gặp gỡ giữa bốn thi phẩm trên của Hoàng Xuân Sơn, đó chính là tình yêu và cảm thức về sự hữu hạn, về tính chất phù du của cuộc đời.

Trong Gió Ngựa, tình yêu hiện ra như một miền cảm giác đẹp đẽ nhưng không thể nắm giữ hoàn toàn. Trong Điệu Buồn Trớ Qua, thiên nhiên và con người đều mang dấu vết của thời gian, những điều đã qua vẫn tiếp tục tồn tại trong ký ức, nhưng không thể trở lại nguyên vẹn. Trong Ở Giữa, con người nhận sự tương phản của gặp gỡ: nhìn thấy nhau chưa chắc đã hiểu được nhau, ở gần nhau chưa chắc đã hết xa cách. Trong Ru Mộng, giấc mộng trở thành một miền tinh thần được nâng niu giữa những biến thiên của đời sống.

Bốn bài thơ, bốn sắc thái, nhưng cùng hướng về một vấn đề: những gì mà con người yêu thương và trân trọng trong cuộc đời này, chúng thường rất mong manh, có đó mất đó.

Từ bốn thi phẩm, người đọc có thể dễ dàng nhận ra, Hoàng Xuân Sơn là một nhà thơ có ý thức tìm kiếm tiếng nói riêng. Ông không ngừng làm mới những chất liệu quen thuộc, không ngừng khai thác khả năng biểu đạt của tiếng Việt, cũng như không ngừng mở rộng biên độ của sự liên tưởng trong thơ.

******

Hoàng Xuân Sơn là một tiếng thơ gây được nhiều sự chú ý, không chỉ ở hải ngoại, mà còn trong những hoạt động trên mạng của ông, ở trong nước.

Thơ của ông vừa mang theo ký ức văn hóa của quê nhà vừa tiếp tục sáng tạo trong không gian sống mới. Thơ ông không chỉ có nỗi nhớ quê hương mà còn có những suy tư về đời sống hiện tại, về tình bạn, về tình yêu, về nỗi cô đơn và những biến động của thân phận.

Thơ ông gần với thơ Bùi Giáng ở trí tưởng tượng tự do và khả năng làm mới ngôn ngữ. Gần với Phạm Thiên Thư ở chất lãng mạn, âm hưởng cổ điển và vẻ huyền nhiệm của thi ca. Và với tôi, Hoàng Xuân Sơn luôn tạo cho mình một đường nét chữ nghĩa riêng, được tạo nên bởi vốn từ vựng rất đỗi phong phú, đầy nhạc tính (như giọng hát hay của ông vậy) và khả năng kết hợp từ ngữ độc đáo.

Ở những sáng tác có tính tìm tòi, Hoàng Xuân Sơn còn cho thấy, ông là một nhà thơ luôn có ý thức khám phá ngôn ngữ, luôn nhìn đời sống ở nhiều tầng nghĩa khác nhau, luôn duy trì cho mình một tinh thần sáng tạo, không chịu đóng khung trong các bó buộc, quy định, vốn rất vớ vẩn và lăng nhăng của người đời.

******

Đọc các thi phẩm của Hoàng Xuân Sơn, tôi luôn như bước vào một thế giới thơ có nhiều sắc thái: khi dịu dàng, tình tứ; khi trầm mặc, u hoài; khi phóng túng, bất ngờ; khi lại nghiêng về những suy tưởng sâu xa.

Và điều làm nên sức hấp dẫn của thế giới thơ Hoàng Xuân Sơn, không chỉ là vẻ đẹp của từng hình ảnh mà còn là khả năng kết hợp giữa cảm xúc và ngôn ngữ. Nhà thơ không ngừng tìm kiếm những cách diễn đạt mới, làm cho những chất liệu quen thuộc trở nên khác lạ, khiến tiếng Việt mở ra những khả năng biểu đạt phong phú hơn.

Mới biết, đằng sau những cuộc rong chơi của ngôn từ Hoàng Xuân Sơn, vẫn luôn là một tâm hồn nhạy cảm của tác giả, trước cái đẹp và sự hữu hạn của đời người.

Tình yêu trong Gió Ngựa đẹp bởi sự tự do và những rung động không thể cưỡng cầu. Nỗi buồn trong Điệu Buồn Trớ Qua đẹp bởi tình yêu đã qua rồi mà lòng người chưa thể nguôi ngoai. Những nghịch lý trong Ở Giữa khiến ta suy nghĩ về khoảng cách giữa con người với con người, giữa hiện hữu và mất mát. Còn Ru Mộng thì lại nhắc ta về khả năng gìn giữ những giá trị tinh thần bằng tình thương và bằng cả tiếng thơ.

Và rồi, tất cả dường như gặp nhau ở câu thơ: “mà rồi cũng thấy phù du điệp trùng.”

Đây là một câu thơ có sức khái quát lớn. “Phù du” là ngắn ngủi, mong manh. “Điệp trùng” là nối tiếp, chồng lớp. Sự mong manh không chỉ đến rồi đi một lần, mà chúng cứ trở đi trở lại trong những chặng đời khác nhau.

Con người đi qua những miền yêu thương, đi qua những gặp gỡ, chia lìa, khát vọng và những giấc mộng. Mỗi lần tưởng như đã chạm đến một điều bền vững, ta lại nhận ra sự biến thiên của thời gian.

Nhưng, nhận thức rõ rằng cuộc đời phù du, không có nghĩa là chúng ta phải bi quan mà ngược lại, nhận thức này giúp con người hiểu hơn giá trị của những điều đang hiện hữu.

Tình yêu dù không vĩnh cửu vẫn có thể làm nên những khoảnh khắc đẹp đẽ. Ký ức dù không thể níu giữ nguyên vẹn vẫn có thể trở thành một phần của đời sống tinh thần. Một cuộc gặp gỡ dù ngắn ngủi vẫn có thể để lại dấu ấn sâu xa. Và một giấc mộng dù mong manh vẫn có thể nuôi dưỡng tâm hồn con người.

Thơ ca không thể giữ lại thời gian, không thể làm cho mọi cuộc gặp gỡ trở thành vĩnh viễn, cũng không thể biến những điều phù du thành bất biến nhưng thơ có thể lưu giữ những rung động, những âm thanh và những vẻ đẹp mà đời sống đã trao cho con người.

Thế nên, người đọc thơ mới hiểu vì sao Hoàng Xuân Sơn dành nhiều năm tháng cho tiếng Việt và thi ca. Nơi xa xôi, lạnh giá, ông vẫn tiếp tục trò chuyện với tiếng mẹ đẻ, tiếp tục tìm tòi, sáng tạo và làm mới những khả năng biểu đạt của ngôn ngữ tiếng Việt, ngôn ngữ của người Việt.

Tôi xin bày tỏ sự trân trọng của mình với một nhà thơ có tình yêu sâu nặng với tiếng Việt, có ý thức sáng tạo và có khả năng tạo dựng một thế giới chữ nghĩa riêng.

Bốn thi phẩm tuy được chọn một cách ngẫu nhiên, không chọn lựa, nhưng chúng đều được viết nên bởi một tâm hồn giàu cảm xúc, bởi một trí tưởng tượng tự do và một nỗi suy tư thường trực về vẻ đẹp, về thời gian và về thân phận con người.

Chính trong đặc tính phù du của cuộc đời, mà tình yêu đã từng có mặt, ký ức đã từng được trải qua, những cuộc gặp gỡ đã từng được hiện hữu và những giấc mộng đã từng được nâng niu ấy – đều trở thành những vẻ đẹp khó thể phai mờ.

Hoàng Xuân Sơn và thơ của ông, rồi sẽ trở thành ký ức, nhưng điều còn ngân vang ở thơ ông với người đời sau, tôi tin, không chỉ là nỗi buồn về những gì đã mất mà còn là niềm trân trọng đối với những gì con người đã từng có, từng yêu thương và từng sống hết lòng. Dẫu, mọi thứ, trước sau, sớm muộn gì:

MÀ RỒI CŨNG THẤY PHÙ DU ĐIỆP TRÙNG!

Sài Gòn 11.11.2026

Phạm Hiền Mây

(Nguồn:FB)