*SONG THAO
Cư xá Thanh Đa vẫn nằm trên bán đảo Thanh Đa, sao lại chia tay? Mặt bằng cư xá vẫn nằm đó nhưng cư xá không còn là cư xá cũ. Cái hồn cư xá của những năm trước 1975 đã mất, ít nhất là với những người đã từng dính líu tới cư xá này từ ngày thành lập.
Thập niên 1960, chính quyền Việt Nam Cộng Hòa đã xây cất cư xá như một khu nhà hiện đại thời bấy giờ để giải quyết nhu cầu nhà ở cho tầng lớp trung lưu và quân cán chánh. Các đơn vị trong chung cư được bán trả góp cho quân nhân công chức. Thời điểm đó, đây là khu cư xá dân cư “kiểu mẫu” của Sài Gòn với dãy nhà chung cư cao từ 3 tới 5 tầng, trường học, chợ, công viên. Nằm trên một bán đảo nên cư xá có ba mặt giáp sông Sài Gòn, mặt còn lại giáp kênh Thanh Đa dài 1,3 cây số nên khí hậu mát mẻ. Được khởi công xây cất từ năm 1968 và hoàn tất dần từ năm 1971 tới 1973. Thọat đầu là các Lô Số gồm có 8 lô, sau đó là các Lô Chữ. Tổng cộng có 22 Lô với 4300 căn.
Bà Hoàng Thị Ất, 82 tuổi, ngụ tại Lô VIII, là một trong những cư dân đầu tiên của cư xá kể lại: “Năm 1974, tôi theo chồng về đây ở, xung quanh toàn bãi lau sậy”. Dần dần các tiện ích xã hội được hoàn tất, cư xá trở thành một nơi dân cư ngụ cảm thấy thoải mái.
Ngày đó, nhà tôi tại Thị Nghè, muốn qua cư xá chỉ phải vượt qua ngã tư Hàng Sanh, qua Cầu Sơn là tới. Tuy có những bạn đồng sự tới ngụ tại cư xá nhưng tôi ít có dịp qua cư xá. Tôi nhớ chỉ đến cư xá một hai lần vừa để thăm bạn vừa hưởng ké tí gió mát từ dòng sông mang lại. Phong cảnh nơi đây khá lãng mạn, như một vùng đồng quê nằm sát sạt thành phố.
Sau 1975, một số chủ các đơn vị di tản, bỏ lại những căn hộ trống. Chính quyền mới tiếp thu và cấp phát cho các gia đình có công với cách mạng, các cán bộ, viên chức của chế độ mới. Bộ mặt cư xá không còn như xưa. Một trong những người “mới” là bà Nguyễn Thị Mười, được cấp một căn hộ tại Lô C trong cư xá. Bà là một bác sĩ từ Hà Nội chuyển vào công tác tại Sài Gòn vào năm 1982. Nhà bà rộng chừng 60 thước vuông, nằm ở tầng 2. Bà cho biết từ hồi nhỏ ở ngoài Bắc, bà đã quen sống trong những căn hộ tập thể, ký túc xá nên sống trong một cư xá không là điều lạ đối với bà. Lối sống trong nhà tập thể từ ngoài Bắc được bà áp dụng trong khi sống tại Thanh Đa. Bà…nuôi heo. Bà thổ lộ: “Tận dụng khoàng trống phía sau nhà, tôi nuôi hai con heo. Không gian nhỏ hẹp nên cứ nuôi tới khi nào heo lớn, không thể quay đầu trong chuồng được nữa thì phải gọi người tới bán, cũng được gần một tạ!”. Bà không phải là hộ duy nhất tăng gia sản xuất kiểu nuôi heo này. Rất nhiều hộ đã làm vậy. Cư xá dược xây dựng chỉ dành cho người ở, nay phải gánh thêm heo, vấn đề vệ sinh bị xuống cấp trầm trọng. Dân Sài Gòn cư ngụ từ trước dĩ nhiên tiếng nói không có thể nặng ký bằng dân mới vô Nam nên đành lặng thinh. Có những người không chịu nổi múi xú uế đã phải đành đoạn bỏ đi nhưng cũng có những người không đủ điều kiện tránh nạn…heo đành phải ở lại chịu đựng. Bà Mười sau vài năm hăng say tăng gia cũng chấm dứt chuyện nuôi heo sau khi đã kiếm được vài chỉ vàng, đủ mua một mảnh đất nhỏ gần cư xá để khi các con thành lập gia thất dọn ra ở riêng.
Kể từ ngày hoàn tất vào những năm đầu của thập niên 1970, tính tới nay cư xá đã trọng tuổi, xuống cấp trầm trọng. Hai Lô IV và Lô VI gồm 1750 đơn vị gia cư đã bị san thành bình địa, những lô khác đều cũ nát không thể không phá để bảo đảm an ninh cho cư dân.
Nhiều người bó chặt với cư xá từ những ngày đầu đã ngậm ngùi khi phải rời xa nơi cư ngụ đã nửa thế kỷ. Biết bao nhiêu kỷ niệm. Bà Nguyễn Thị Bạch Liên, 85 tuổi, ngụ tại Lô VIII, hướng ánh mắt nhìn về khu nhà thấy lòng quặn thắt: “Nó đã nằm đó từ năm chục năm qua, là nơi mà tôi đã gắn bó trong suốt nhiều năm liền. Từng hàng cây, mấy con đường nhỏ, những quán nước với lũ trẻ chiều chiều chơi đùa với nhau đều trở nên quá thân thuộc. Với chừng đó thời gian tồn tại, nó đã cũ, có những nơi xuống cấp nhưng tôi vẫn thấy có thể ở được”. Bà nhấn mạnh nhiều lần vào câu “vẫn có thể ở được” như một níu kéo vô vọng.
Không thâm niên với cư xá như bà Nguyễn Thị Bạch Liên tới ở ngay từ những ngày cư xá vừa hoàn tất, bà Nguyễn thị Mười chỉ gắn kết với cư xá từ năm 1982, khi từ Hà Nội vô Nam, cũng có niềm luyến tiếc. Chồng bà đã mất tại cư xá này. Ngay góc Lô C, nơi bà cư ngụ, là khu vực chợ. Sáng sáng bà rảo vài bước đã có thể đến những sạp hàng quen mua rau cỏ thịt thà mà vẫn nghe được tiếng ve đầu mùa kêu ra rả trên những tán cây xanh. Bà tâm sự: “Suốt 42 năm sống ở đây, tôi chưa từng có ý định chuyển đi nơi khác”.
Tôi không phải là cư dân của cư xá nhưng cũng có ít năm gắn bó với Thanh Đa. Trong cư xá có ngôi trường trung học đệ nhị cấp được thành lập ngay từ những ngày đầu cuối thập niên 1970. Trường nằm giũa Lô E và Lô G, diện tích nhỏ, cơ sở vật chất đơn giản với hai dãy phòng học chỉ có một tầng lầu. Cổng trường đơn giản nhưng sân trường rộng, nhiều cây xanh. Đầu thập niên 1980, sau khi đi tù cải tạo về, làm đủ nghề từ sửa chữa ti-vi tới xây cất, cuộc sống của tôi vẫn chênh vênh với những đe dọa phải rời thành phố. Cùng đối đế, tôi phải vào hội Trí Thức Yêu Nước để được bổ đi dậy học cho yên tấm thân. Nhiệm sở của tôi là trường Trung Học Cấp 3 Thanh Đa này. Cũng như nhiều giáo viên thời đó, đồng lương không đủ sống, người nào cũng phải xoay sở làm thêm mới lấp đầy được chi tiêu từ đầu tới cuối tháng. Những tháng ngày nhem nhuốc đó, những người dân Sài Gòn chậm chân di tản hình như có cái tình riêng với nhau. Học trò và thầy cô cũng vậy. Thầy đang giảng bài, lũ học trò nhìn ra sân, vui mừng báo cho thầy biết thịt tiêu chuẩn hàng tháng vừa về khi nhìn thấy ban đời sống chở thịt lướt qua cửa lớp. Rồi còn rau củ, nhu yếu phẩm được học trò sắp xếp trên giỏ trước, porte bagage sau chiếc xe đạp nhếch nhác của thầy sao cho khỏi rơi rớt trên đường về.
