Mùa thu năm 1980. Maya Lin là sinh viên năm cuối Đại học Yale, đang tham dự một seminar kiến trúc về chủ đề tang lễ. Cả lớp quyết định tham gia cuộc thi thiết kế quốc gia cho một đài tưởng niệm tôn vinh những người đã chết trong chiến tranh Việt Nam. Đó chỉ là bài tập workshop. Một thứ để bỏ vào portfolio.
Năm ba, cô đã sang Đan Mạch học một năm, say mê cách các nghĩa trang Scandinavia hòa lẫn vào công viên – những nơi yên bình, cái chết không bị che giấu mà được đan xen vào cảnh quan sống.
Khi lớp đến thăm địa điểm dự kiến của đài tưởng niệm ở Washington D.C. vào kỳ nghỉ Lễ Tạ Ơn, Maya Lin đi một mình trong Constitution Gardens. Nơi đó trống trải, chỉ có vài người ném đĩa bay. Cô đứng đó, nhìn xuống mặt đất, tưởng tượng. Giải pháp, cô nói sau này, tự nhiên hiện ra trong đầu: cô sẽ rạch vào lòng đất. Đánh bóng nó. Tạo ra một vết thương sẽ từ từ lành lại.
Về Yale, cô nặn mô hình thiết kế trong nhà ăn – bằng khoai tây nghiền. Bản nộp thật sự là một bức vẽ màu pastel kèm bài luận giải thích cách con người sẽ phản ứng với công trình. Cô gửi đi ngay trước hạn chót – ngày 31 tháng 3 năm 1981. Số báo danh 1026.
Giáo sư chấm điểm B.
Quỹ Tưởng niệm Cựu chiến binh Việt Nam phát động cuộc thi từ tháng 10 năm 1980. Họ muốn một đài tưởng niệm trầm tư, phản chiếu, hòa hợp với môi trường xung quanh, khắc tên tất cả những người đã chết hoặc còn mất tích, và không đưa ra bất kỳ tuyên bố chính trị nào về cuộc chiến.
Đến hạn chót, đã có 1.421 bài dự thi – cuộc thi thiết kế lớn nhất lịch sử Mỹ. Các bài thi được trưng bày tại một nhà chứa máy bay Không quân ở Căn cứ Andrews, phủ kín hơn 35.000 feet vuông sàn. Mỗi bài chỉ được đánh số, không có tên tác giả. Ban giám khảo tám người không biết ai là ai. Họ xem hết từng bài. Lọc từ 1.421 xuống còn 232. Rồi còn 39.
Cuối cùng, họ chọn bài số 1026.
Ban giám khảo gọi nó là “một nơi hùng hồn nơi sự gặp gỡ giản dị giữa đất, trời và những cái tên được nhớ đến chứa đựng thông điệp cho tất cả mọi người.
” Ngày 6 tháng 5 năm 1981, các quan chức cuộc thi đến phòng ký túc của Maya Lin tại Yale. Cô sinh viên 21 tuổi – chưa có kinh nghiệm kiến trúc chuyên nghiệp, chưa có bằng cử nhân – đã thắng giải nhất. Tiền thưởng: 20.000 đô-la.
Lin sững sờ. “Từ đầu tôi đã luôn tự hỏi,” cô viết sau này, “nếu đó không phải là bài ẩn danh số 1026 mà là bài của Maya Lin, liệu tôi có được chọn không?”
Thiết kế của cô rất cách mạng. Hai bức tường granite đen bóng, đặt chìm dưới mặt đất. Hình chữ V, một cánh chỉ về phía Đài tưởng niệm Lincoln, cánh kia chỉ về Đài tưởng niệm Washington. Hai bức tường gặp nhau ở góc 125 độ. Chìm xuống đất chứ không vươn lên từ đất. Và khắc trên granite đen: tên của mọi người Mỹ đã chết hoặc còn mất tích ở Việt Nam. Gần 58.000 cái tên, không xếp theo bảng chữ cái mà theo thứ tự thời gian – thứ tự họ ngã xuống. Một dòng thời gian của sự hy sinh.
Ngay khi danh tính cô được công bố, tranh cãi bùng nổ.
Các nhóm cựu chiến binh phẫn nộ. Tượng anh hùng đâu? Cờ đâu? Cột cẩm thạch đâu? Đây không phải tưởng niệm – đây là “vết cắt đen của sự xấu hổ”, một “vết sẹo”, một “chiến hào”, sự xúc phạm những người đã phục vụ. Doanh nhân Ross Perot – người từng hứa tài trợ 160.000 đô-la cho cuộc thi – gọi đó là chiến hào và rút hỗ trợ. Cựu chiến binh Tom Cathcart nói màu đen là “màu sắc phổ quát của sự xấu hổ, buồn bã và suy đồi.” Có người còn bảo hình chữ V là biểu tượng hòa bình chống chiến tranh ngầm. Hai mươi bảy nghị sĩ Cộng hòa viết thư cho Tổng thống Reagan gọi đó là “tuyên bố chính trị về sự xấu hổ và ô nhục.”
Và rồi còn có nguồn gốc dân tộc của Lin. Bố mẹ cô di cư từ Trung Quốc. Ross Perot gọi cô là “egg roll” (cuốn trứng). Cựu chiến binh Tom Carhart – cũng dự thi – được cho là đã đề nghị khắc dòng chữ: “Thiết kế bởi một con đỉa gook.” Lin sau này ngẫm: “Nếu cuộc thi không mù tên tuổi, tôi đã không bao giờ thắng.”
Cô 21 tuổi. Sinh viên. Phụ nữ. Mỹ gốc Á. Thiết kế tưởng niệm cho một trong những cuộc chiến gây chia rẽ nhất nước Mỹ.
Những đòn tấn công cay độc và mang tính cá nhân. Bộ trưởng Nội vụ James Watt đứng về phía những người chỉ trích và ngăn dự án cho đến khi có thay đổi. Nhưng Lin cũng có người ủng hộ. Khoảng 275.000 người Mỹ cùng các doanh nghiệp và nhóm cựu chiến binh đã quyên góp 8,4 triệu đô-la để xây đài tưởng niệm. Họ tin vào tầm nhìn của cô.
Cuối cùng đạt được thỏa hiệp. Bức tường của Lin sẽ được xây. Nhưng sẽ thêm một bức tượng truyền thống gần đó – “Ba người lính” của Frederick Hart – cùng một cột cờ. Lin không tham dự buổi họp thỏa hiệp. Tranh cãi đã khiến cô suy sụp. Khi đài tưởng niệm khánh thành ngày 13 tháng 11 năm 1982, thậm chí tên cô còn không được nhắc đến trong buổi lễ.
Cô trở lại Yale học thạc sĩ, tốt nghiệp Kiến trúc năm 1986.
Nhưng một điều kỳ diệu đã xảy ra sau ngày khánh thành. Người ta đến. Gia đình đến. Cựu chiến binh đến. Họ sờ vào tên. Để lại hoa, thư, ảnh, giày chiến đấu, thẻ bài. Họ chà tên lên giấy. Họ khóc. Mặt granite đen bóng trở thành tấm gương – người thăm nhìn thấy khuôn mặt mình phản chiếu bên cạnh tên những người đã khuất. Người sống và người chết hòa vào nhau trên đá đen. Khi bạn đi dọc bức tường, bạn đi xuống lòng đất. Những cái tên dần cao lớn hơn khi bức tường vươn lên. Ở điểm sâu nhất – trung tâm, nơi hai bức tường gặp nhau – bạn bị bao quanh bởi tên. Hơn 58.000 cái tên. Cảm giác nặng nề đến choáng ngợp. Rồi bạn đi lên, trở lại với ánh sáng.
Lin đã tạo đúng điều cô muốn: một vết thương trong lòng đất từ từ lành lại khi bạn đi qua. Một nơi để đau buồn cá nhân, không phải tuyên ngôn chính trị. Một đài tưởng niệm tôn vinh từng người đã mất, chứ không phải chiến tranh. Những người chỉ trích đã sai. Đài Tưởng niệm Cựu chiến binh Việt Nam trở thành đài tưởng niệm được thăm viếng nhiều nhất Washington D.C. – khoảng ba triệu người mỗi năm. Nhiều hơn Đài tưởng niệm Lincoln. Nhiều hơn Đài tưởng niệm Washington. Năm 2007, Viện Kiến trúc sư Mỹ xếp nó hạng 10 trong danh sách “Kiến trúc được yêu thích nhất nước Mỹ”.
Lin tiếp tục sáng tạo Đài Tưởng niệm Quyền Dân sự ở Montgomery, Alabama năm 1989 – một đĩa đá đen với nước chảy qua các tên và ngày tháng, lấy cảm hứng từ lời Martin Luther King Jr.: “Cho đến khi công lý tuôn chảy như dòng nước và chính nghĩa như suối mạnh mẽ.” Cô thiết kế Bàn Phụ nữ (Women’s Table) của Đại học Yale, vinh danh những nữ sinh đầu tiên được nhận vào trường. Cô tạo “Cánh đồng Sóng” tại Đại học Michigan – một tác phẩm điêu khắc đất thuần túy với những đợt sóng cỏ cao sáu feet. Cô thiết kế nhà, bảo tàng, nhà nguyện, thư viện. Bộ phim tài liệu về cô “Maya Lin: A Strong Clear Vision” đoạt Oscar phim tài liệu hay nhất.
Tổng thống Obama trao cô Huân chương Nghệ thuật Quốc gia năm 2009 và Huân chương Tự do Tổng thống năm 2016. Nhưng cô vẫn được biết đến nhiều nhất bởi thiết kế từng bị chấm điểm B ở Yale. Thiết kế mà chính giáo sư của cô cũng gửi dự thi – và thua học trò mình. Thiết kế mà Maya Lin 21 tuổi đã nặn bằng khoai tây nghiền trong nhà ăn. Thiết kế mà những cựu chiến binh được trang trí huân chương cao nhất nước Mỹ từng gọi là nhục nhã – và trở thành đài tưởng niệm được yêu quý nhất đất nước.
Ngày nay, nếu bạn đến Đài Tưởng niệm Cựu chiến binh Việt Nam, bạn sẽ thấy mọi người lặng lẽ đứng trước tường granite đen. Vuốt ve tên bằng ngón tay. Để lại thư. Chà tên lên giấy. Khóc. Bạn sẽ thấy chính khuôn mặt mình phản chiếu từ đá bóng, khuôn mặt bạn hiện ra giữa tên của hơn 58.000 người Mỹ không bao giờ trở về.
Bạn sẽ hiểu điều mà Maya Lin đã biết ở tuổi 21: rằng đôi khi đài tưởng niệm mạnh mẽ nhất lại là đơn giản nhất. Rằng nỗi đau cần không gian, chứ không cần sự hoành tráng. Rằng việc nhớ đến từng cuộc đời cá nhân quan trọng hơn là những tuyên ngôn chính trị. Rằng chữa lành đòi hỏi phải thừa nhận vết thương. “Tôi tưởng tượng mình cầm dao rạch vào lòng đất, mở nó ra,” Lin từng nói, “và theo thời gian, bạo lực và nỗi đau ban đầu ấy sẽ lành lại.”
Cô đã đúng. Tranh cãi đã tan biến. Những người chỉ trích đã bị chứng minh là sai. Và bức tường granite đen từng bị gọi là “vết cắt của sự xấu hổ” đã trở thành thánh địa – nơi hàng triệu người đến để nhớ, để đau buồn, để chữa lành. Tất cả bởi một sinh viên năm cuối 21 tuổi đã gửi bài số 1026. Tất cả bởi cô tin rằng một đài tưởng niệm có thể trung thực với cái chết mà không ca ngợi chiến tranh. Tất cả bởi cô có đủ dũng cảm để tưởng tượng một điều hoàn toàn khác biệt – và đủ sức mạnh để chịu đựng cơn bão lửa sau đó. Maya Lin không chỉ thiết kế một đài tưởng niệm. Cô đã thay đổi khái niệm về đài tưởng niệm. Cô dạy nước Mỹ rằng tôn vinh người chết không cần cột cẩm thạch và tư thế anh hùng. Đôi khi chỉ cần tên họ, khắc trên đá, phản chiếu chính khuôn mặt chúng ta.
Và điều đó đáng giá hơn cả điểm A.
*****
Trích The Two Pennies
Architects: Maya Lin, David Osler
Construction started: March 26, 1982
Established: November 13, 1982
Architecture firm: Cooper-Lecky Partnership
Coordinates: 38°53′28″N 77°2′52″W / 38.89111°N 77.04778°W
Area: 2 acres (0.81 ha)
Founder: Jan C. Scruggs preservationmaryland.org
Visitors: 3,799,968 (in 2006)
Phone: (202) 426-6841
Hours: Open 24 hours
Governing body: National Park Service