Tôi sinh ra trên một cành cây ở Paris, lớn lên trong nắng, già đi trong gió. Suốt mấy tháng trời, chẳng ai buồn ngó ngàng. Đến khi tôi bắt đầu vàng úa, thiên hạ bỗng khen đẹp, thi nhau chụp hình. Hóa ra, số phận lá chúng tôi cũng chẳng khác gì một số họa sĩ, thi sĩ: phải chết rồi mới được nổi tiếng!
Ấy vậy mà suốt mùa xuân và mùa hè, chúng tôi làm việc không công. Che nắng cho khách bộ hành, lọc bụi cho thành phố, trang điểm cho những đại lộ, lại còn phải chịu đựng chim chóc đến đậu rồi để lại đủ thứ trên đầu. Chẳng ai cảm ơn. Đến lúc chúng tôi sắp hết đời, người ta mới đổ xô đến chiêm ngưỡng như vừa khám phá một kỳ quan.
Riêng tôi, tuy vẫn còn treo trên cành, nhưng tình trạng sức khỏe đã đáng lo. Màu xanh ngày trước chỉ còn lác đác vài vệt nhỏ. Mép lá bắt đầu quăn lại. Cuống cũng chẳng còn chắc chắn. Nếu là người, có lẽ tôi đã phải đi khám bác sĩ và được khuyên nên nghỉ ngơi. Khổ nỗi, lá cây không có bảo hiểm y tế, cũng chẳng được hưởng chế độ hưu trí.
Chúng tôi cứ làm việc cho đến ngày rụng xuống.
Một cô gái đứng dưới gốc cây, ngước nhìn những tán lá vàng rồi reo lên:
« Que c’est beau ! » (Đẹp quá!).
Cô giơ điện thoại chụp liên tiếp. Tôi cố nghiêng mình về phía nắng để được lọt vào khung hình. Biết đâu ngày mai, hình tôi sẽ xuất hiện trên mạng xã hội, được hàng trăm người bấm nút yêu thích mà chẳng ai biết tôi là ai.
Nhưng vừa lúc ấy, một cơn gió thổi qua khiến tôi suýt rơi khỏi cành. Tôi bắt đầu nghi ngờ rằng được người ta khen đẹp chưa chắc đã là điều may mắn.
Bác cây già đứng bên đường đã sống hơn trăm năm, chẳng mấy khi lên tiếng. Tôi hỏi bác có cách nào để lá khỏi rụng không. Bác im lặng. Tôi hỏi bác có buồn khi chúng tôi ra đi không. Bác rung cành, khiến tôi phải bám chặt lấy cuống.
Tôi không hỏi nữa. Với bác, mùa xuân năm sau sẽ có một lứa lá mới. Còn tôi, chẳng có mùa xuân năm sau nào cả.
Người ta có đồng hồ để biết mấy giờ, có lịch để biết ngày tháng. Lá chúng tôi chẳng cần những thứ ấy. Chỉ nhìn sắc lá đổi thay là biết một mùa đang qua.
Paris là thành phố của những chuyện lạ đời. Ở nhiều nơi, lá rụng là việc của người quét đường. Riêng tại đây, lá rụng còn là việc của các thi sĩ.
Tôi phát hiện ra điều ấy khi nghe một ông già ngồi trên ghế đá đọc Chant d’automne của Baudelaire. Ông đọc bằng giọng trầm buồn, như thể mùa đông sắp đến không phải để làm lạnh Paris mà để đưa cả nhân loại xuống mồ.
« Bientôt nous plongerons dans les froides ténèbres… » Chẳng bao lâu nữa, chúng ta sẽ chìm vào bóng tối lạnh giá…
Tôi nghe mà phát hoảng. Mùa đông năm nào chẳng đến, có gì mà phải bi quan đến thế! Bác cây của tôi đã trải qua cả trăm mùa đông, vẫn đứng sừng sững, có thấy bác than thở bao giờ đâu. Nhưng nghĩ lại, bác cây còn được đâm chồi vào mùa xuân tới, còn chiếc lá đã rụng thì hết đường tái xuất. Hóa ra Baudelaire chẳng lo cho bác cây. Ông đang lo cho những kẻ như tôi.
Đến Paul Verlaine, tình hình cũng chẳng sáng sủa hơn. Ông nghe tiếng đàn mùa thu rồi tưởng mình là chiếc lá chết bị gió cuốn đi khắp nơi.
« Et je m’en vais Au vent mauvais Qui m’emporte Deçà, delà, Pareil à la feuille morte. »
Và tôi ra đi, mặc cơn gió dữ cuốn về đây đó, như một chiếc lá chết.
Tôi thấy hơi oan. Lá chúng tôi vốn chẳng thích rời cành. Từ ngày mới nhú, tôi đã sống trên cùng một cành, bên cạnh những người hàng xóm quen thuộc. Sáng nào cũng đón nắng từ một phía, chiều nào cũng nghe tiếng xe chạy dưới đường. Có ai hỏi muốn đi đâu không, tôi sẽ trả lời ngay rằng chẳng muốn đi đâu cả. Vậy mà Verlaine cứ nhất định cho rằng chúng tôi thích phiêu bạt.
Nhưng nghĩ lại, có lẽ ông không hoàn toàn sai. Tôi từng thấy những người xách va-li đi ngang dưới gốc cây, có người vui vẻ lên đường, có người bước đi mà cứ ngoái đầu nhìn lại. Cũng một chiếc va-li, nhưng có người mang theo để đi du lịch, có người lại đựng trong đó cả một cuộc đời bỏ lại phía sau.
Có những người phải rời nơi chôn nhau cắt rốn, không phải vì quê hương hết đẹp, cũng chẳng phải vì nơi xa có gì quyến rũ hơn. Chỉ vì một ngày, họ không còn được sống yên ổn trên chính mảnh đất của mình. Có người ra đi giữa chiến tranh, có người chạy trốn những cuộc bắt bớ, có người chỉ kịp mang theo vài bộ quần áo, một tấm ảnh gia đình, hay chiếc chìa khóa của căn nhà mà họ vẫn mong có ngày trở lại.
Họ đến những xứ sở xa lạ, học nói một thứ tiếng khác, quen với những mùa đông khác. Dần dà, họ có nhà cửa, công việc, con cháu. Người ngoài nhìn vào tưởng họ đã bén rễ nơi đất mới. Nhưng có những buổi chiều, chỉ một mùi hương, một tiếng rao, một câu hát cũ cũng đủ khiến lòng họ quay về nơi đã xa cách mấy chục năm.
Tôi bỗng thấy mình may mắn hơn họ một chút. Ít ra, khi lìa cành, tôi còn được rơi xuống ngay dưới gốc cây đã sinh ra mình. Còn có những người, đến cuối đời vẫn không tìm được đường về quê cũ.
Nghĩ đến đó, tôi chẳng còn giận Verlaine nữa. Hóa ra những chiếc lá bị gió cuốn đi cũng giống như những người phải bỏ xứ mà đi, đâu phải ai cũng muốn rời xa nơi mình đã sinh ra. Và dù trôi dạt đến phương trời nào, có những chiếc lá vẫn nhớ mãi cành cây đầu tiên của đời mình.
Guillaume Apollinaire thì có vẻ dễ thương hơn. Ông gọi mùa thu là malade et adoré, đau yếu mà vẫn đáng yêu.
« Automne malade et adoré Tu mourras… » Mùa thu đau yếu, mùa thu yêu dấu, rồi ngươi cũng sẽ lìa đời…
Tôi thích cách nhìn ấy. Ít ra, ông còn biết yêu một kẻ đang xuống sắc.
Ở đời, người ta bỏ không ít tiền để giữ cho gương mặt khỏi có nếp nhăn, mái tóc khỏi bạc, làn da khỏi chảy xệ. Trong khi ấy, lá chúng tôi cứ vàng đi, đỏ lên, nhăn nheo, quăn queo, lại được thiên hạ khen là đẹp.
Nếu có một thẩm mỹ viện nào quảng cáo rằng chỉ cần ba tuần là khách hàng sẽ vàng úa như lá mùa thu, chắc chẳng ai dám bước vào.
Thế mà thiên nhiên làm điều ấy mỗi năm, và Paris vẫn say mê.
Một buổi chiều tháng Mười, tôi thấy một bà cụ dừng lại dưới gốc cây. Bà có mái tóc bạc trắng, gương mặt đầy nếp nhăn. Bà không chụp ảnh, không nói gì, chỉ đứng ngước nhìn những tán lá. Rồi bà mỉm cười.
Tôi chợt nghĩ, biết đâu bà và chúng tôi đang cùng thưởng thức một vẻ đẹp mà người trẻ chưa kịp hiểu.
Còn Jacques Prévert thì thật đáng trách. Ông viết Les Feuilles mortes, những chiếc lá chết, rồi chất lên vai chúng tôi cả một cuộc tình tan vỡ. Lá đã chết còn phải gánh thêm chuyện thất tình của người sống. Nghĩ cũng hơi bất công.
Trong bài hát ấy, Prévert nhớ những ngày yêu nhau, những con đường từng đi qua, những lời âu yếm bây giờ không còn ai đáp lại. Ông viết:
« Oh, je voudrais tant que tu te souviennes » Ôi, anh chỉ mong em còn nhớ những ngày xưa ấy…
Tôi nghe mà nhớ đến đôi tình nhân từng ngồi dưới gốc cây của mình. Mùa xuân, họ đến gần như mỗi chiều. Cô gái tựa đầu lên vai chàng trai, còn anh thỉnh thoảng nhặt những chiếc lá nhỏ vướng trên tóc cô. Họ nói chuyện hàng giờ, có khi chẳng nói gì, chỉ nắm tay nhau nhìn người qua lại.
Sang hè, họ cãi nhau. Cô khóc. Anh bỏ đi. Tôi tưởng hôm sau họ sẽ làm lành, nhưng rồi chỉ thấy cô trở lại một mình. Cô ngồi trên chiếc ghế đá rất lâu, nhìn khoảng trống bên cạnh.
Tôi muốn làm điều gì đó để an ủi cô. Nhưng một chiếc lá còn bám chặt trên cành thì giúp được ai? Tôi chỉ biết đung đưa trong gió, mà cô chẳng buồn ngước nhìn.
Từ hôm ấy, tôi không còn trách Prévert nữa. Lá rụng thì người ta có thể quét đi, nhưng kỷ niệm thì biết quét vào đâu?
Apollinaire còn có một bài thơ khác, L’Adieu, viết về một cuộc chia tay bên nhành hoa thạch thảo. Chỉ năm câu thơ, mà người ra đi đã đi mãi, người ở lại vẫn chờ.
« Et souviens-toi que je t’attends » Và xin em nhớ, anh vẫn chờ em.
Tôi thấy con người thật kỳ lạ. Họ biết một cuộc gặp gỡ đã hết, vậy mà vẫn giữ lời hẹn. Chúng tôi rụng xuống là xong, chẳng ai ngồi dưới gốc cây chờ một chiếc lá cũ trở lại.
Nhiều năm sau, nhạc sĩ Phạm Duy phỏng ý bài thơ ấy để viết Mùa thu chết. Một nhành thạch thảo từ thơ Pháp bước vào âm nhạc Việt Nam, mang theo nỗi buồn của một cuộc biệt ly. Nhành thạch thảo đã héo từ lâu, mà trong câu hát, mùa thu ấy vẫn chưa tàn.
Tôi bắt đầu hiểu vì sao con người thích thơ và nhạc. Họ không giữ được người đã đi xa, nhưng có thể giữ một lời nói, một giọng hát, một buổi chiều trong trí nhớ. Có những điều đời sống không cho phép trở lại, nghệ thuật lại khiến người ta gặp được lần nữa.
Trong số những thi sĩ tôi được nghe nhắc đến, Anna de Noailles khiến tôi đặc biệt có cảm tình. Bà yêu thiên nhiên đến gần như tham lam. Mùi gió, mùi cỏ, mùi khói, mùi vỏ quả óc chó trong tháng Mười, điều gì bà cũng muốn giữ lại trong thơ. Tôi có cảm tưởng nếu mang theo được cả khu vườn, bà sẽ chẳng ngần ngại.
Trong bài Automne, bà nhắc đến một đóa hồng cuối cùng:
« Mais vous donnez ce soir une suprême rose. » Vậy mà chiều nay, mùa thu vẫn còn cho một đóa hồng cuối cùng.
Tôi chưa bao giờ là hoa hồng, nên không dám bàn chuyện nhan sắc. Nhưng tôi hiểu vì sao một bông hoa nở muộn lại khiến người ta lưu luyến. Giữa mùa hè, một đóa hồng có thể chẳng ai để ý. Đến khi cả vườn đã tàn, chỉ còn một bông, người ta bỗng muốn đứng lại ngắm thật lâu.
Anna de Noailles từng hỏi vì sao mùa thu, hơn cả mùa hè, lại khiến lòng người thiết tha với cuộc sống.
Tôi không biết bà có tìm được câu trả lời không. Riêng tôi, từ ngày sắc vàng lan đến tận cuống, mỗi buổi sáng còn được đón nắng bỗng trở nên quý giá. Mùa xuân, tôi chẳng bao giờ đếm những ngày nắng. Đến mùa thu, tôi bắt đầu tiếc từng buổi chiều.
Rồi ngày ấy cũng đến.
Một buổi sáng tháng Mười Một, Paris mưa nhẹ. Những giọt nước đọng trên thân khiến tôi nặng hơn mọi ngày. Gió thổi từ phía sông Seine, mang theo cái lạnh của mùa đông đang đến gần.
Tôi nghe cuống mình khẽ tách khỏi cành.
Không đau.
Tôi chỉ thấy bầu trời bỗng rộng ra.
Trong một khoảnh khắc, tôi được bay. Không còn cành cây giữ lại, không còn chiếc lá bên cạnh che khuất ánh sáng. Tôi chao nghiêng trong gió, nhìn thấy những mái nhà Paris, những ô cửa sổ sáng đèn, những người đi vội dưới mưa.
Tôi đã sống cả một đời trên cành mà chưa bao giờ nhìn thành phố từ góc ấy.
Rồi tôi rơi xuống vỉa hè.
Mặt đường lạnh và ướt. Một chiếc lá nâu nằm bên cạnh bảo tôi cứ yên tâm, sáng mai xe quét đường sẽ đến. Tôi hỏi sau đó chúng tôi sẽ đi đâu. Nó bảo không biết. Những chiếc lá bị xe quét đường cuốn đi, có chiếc nào trở về đâu mà kể.
Tôi không muốn cuộc đời mình kết thúc như thế.
Nhưng một chiếc lá nằm dưới đất thì còn có thể làm gì?
Tôi nằm im, nghe tiếng giày người qua lại, tiếng bánh xe lăn trên mặt đường ướt. Thỉnh thoảng, gió lại đẩy tôi đi một quãng ngắn. Tôi nhớ cành cây của mình, những buổi sáng có nắng, cả bác cây già ít nói mà trước kia tôi từng trách là lạnh lùng.
Chiều hôm ấy, có một người đàn bà dừng lại trước mặt tôi. Cô không còn trẻ. Cô cúi xuống, nhặt tôi lên khỏi mặt đường ướt, rồi giữ tôi trong lòng bàn tay. Tôi tưởng cô định đem tôi về ép vào một quyển sách, như những người vẫn thường làm với lá mùa thu.
Nhưng cô chỉ đứng yên nhìn tôi.
Rất lâu.
Tôi không hiểu vì sao một chiếc lá vàng bình thường lại khiến cô bận lòng đến thế. Rồi cô khẽ nói, bằng một thứ tiếng mà tôi chưa từng nghe:
“Nhất diệp tri thu.”
Tôi không biết câu ấy nghĩa là gì. Cô nhìn tôi thêm một lúc rồi thoáng mỉm cười, như thể vừa gặp lại một người quen cũ.
Tối hôm đó, cô đặt tôi bên cạnh một trang giấy trắng. Ngoài cửa sổ, trời Paris vẫn xám. Cô ngồi viết, thỉnh thoảng dừng bút, nhìn tôi, rồi lại viết tiếp.
Tôi tò mò nhìn những hàng chữ hiện dần trên giấy. Có tên Baudelaire, Verlaine, Apollinaire, Prévert, Anna de Noailles. Có cả những chữ tôi không đọc được, viết bằng thứ tiếng cô đã nói lúc nhặt tôi lên. Tôi đã nghe bao nhiêu thi sĩ làm thơ về lá chết. Không ngờ đến lượt mình, tôi cũng có một câu chuyện để kể.
Nhưng câu chuyện ấy lại bắt đầu từ một người mà tôi chưa từng gặp. Một ông già với cây chổi tre trong tay. Một khoảng sân xa xôi, đầy lá rụng. Và một đứa bé gái đứng bên ông, chăm chú nhìn những chiếc lá vàng đang được gom lại thành đống.
Ông già vừa quét sân vừa nói:
– Nhất diệp tri thu.
Con bé ngước lên hỏi:
– Nhất diệp tri thu là gì vậy, nội?
Ông ngừng tay, nhặt một chiếc lá rụng, đặt vào lòng bàn tay cháu.
– Nghĩa là chỉ nhìn một chiếc lá rụng cũng biết mùa thu đã đến.
Con bé nhìn chiếc lá, rồi ngước lên tán cây:
– Nhưng sao lá rụng rồi, ông còn phải quét làm chi?
Ông bật cười:
– Nếu ông không quét, chẳng mấy chốc lá sẽ phủ kín cả sân nhà mình!
Con bé nhìn chiếc lá trong tay, rồi nhìn ông nội.
– Còn chiếc lá này, sang năm có trở lại không nội?
Lần này, ông không trả lời ngay. Ông chỉ khẽ lắc đầu, rồi tiếp tục quét sân.
Ngày ấy, con bé chẳng hiểu vì sao ông nội bỗng im lặng. Nó chỉ nhớ tiếng chổi tre xào xạc trên nền gạch, bàn tay nhăn nheo đã đặt chiếc lá vào tay mình, và một buổi chiều có nắng nghiêng qua khoảng sân nhà.
Bây giờ, đứa bé ấy đã đi qua biết bao mùa thu. Người ông không còn nữa. Khoảng sân ngày xưa cũng đã xa lắm. Nhưng chỉ một chiếc lá vàng nhặt được giữa Paris lại khiến cô nghe như có tiếng chổi tre xào xạc trên nền gạch cũ.
Tôi chợt hiểu vì sao cô giữ tôi lại. Không phải vì tôi đẹp. Cũng chẳng phải vì tôi là chiếc lá cuối cùng trên cành. Mà bởi trong khoảnh khắc cúi xuống nhặt tôi lên, cô đã tìm lại được một buổi chiều tưởng như mất hẳn.
Đêm ấy, tôi nằm bên trang giấy, thân đã khô giòn, mép lá bắt đầu vụn ra, rơi từng mảnh nhỏ xuống mặt bàn. Cô tắt đèn, khép cửa sổ.
Tôi không còn nghe tiếng gió.
Chỉ còn tiếng cô gọi rất khẽ, như gọi một người đã xa từ lâu: