Bolero là một điệu nhạc du nhập vào Việt Nam khoảng đầu thập niên 1950, cùng thời với tango, rumba và chachacha. Trong lịch sử âm nhạc, cùng tên bolero có hai truyền thống riêng. Ở Tây Ban Nha, bolero là một vũ điệu hình thành vào thế kỷ 18, từ các điệu múa dân gian và ảnh hưởng của nghệ thuật cung đình châu Âu. Vẻ thanh nhã và những bước nhảy được trau chuốt tạo nên phong thái quý tộc của bolero Tây Ban Nha.
Còn bolero Mỹ Latinh sinh ra từ những buổi đàn hát bình dân ở Cuba vào cuối thế kỷ 19. Với tiếng guitar đệm, người hát kể chuyện tình yêu, xa cách và nhớ thương bằng lời ca gần với đời sống. Từ Cuba, dòng ca khúc trữ tình này lan ra nhiều nước Mỹ Latinh và phát triển mạnh ở Mexico. Năm 2023, UNESCO ghi danh bolero vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại theo hồ sơ chung của Cuba và Mexico. Chính truyền thống ca khúc trữ tình Mỹ Latinh là nguồn ảnh hưởng của bolero Việt Nam.
Khi tiếp nhận điệu bolero từ Mỹ Latinh, các nhạc sĩ tiền bối của Việt Nam đã dùng điệu nhạc này để kể những câu chuyện gần gũi với đời sống người Việt. Tiết tấu khoan thai cho người hát chỗ để ngân, luyến theo thanh điệu tiếng Việt. Lời ca gần với lời nói hằng ngày, từ chuyện tiễn nhau ở sân ga đến nỗi nhớ người xưa giữa một con phố vắng. Qua những sáng tác như thế, bolero Việt dần có lối viết và cách hát riêng. Soạn giả Viễn Châu còn đưa ca khúc theo điệu bolero vào tân cổ giao duyên, để lời tân nhạc nối sang câu vọng cổ.
Qua tiếng hát Phương Dung, Thanh Tuyền, Giao Linh, Chế Linh, Hương Lan rồi đến Phi Nhung, Quang Lê, bolero có thêm nhiều thế hệ người nghe. Những năm dòng nhạc này thưa vắng trên sân khấu, người ta vẫn nghe qua băng cassette, trong quán cà phê hay những buổi đàn ca ở nhà. Đến thập niên 2010, khi bolero trở lại mạnh mẽ trên truyền hình, nhiều khán giả đã thuộc lời những bài hát được cất lên từ mấy chục năm trước.
Lần về buổi đầu của dòng nhạc này, câu chuyện dẫn tới xứ Quảng. Bản nhạc thường được xem là ca khúc bolero đầu tiên của Việt Nam do một nhạc sĩ quê Điện Bàn viết. Ông là Lê Trọng Nguyễn. Bài hát mang tên “Nắng chiều”.
Lê Trọng Nguyễn sinh năm 1926 tại Điện Bàn, Quảng Nam, từng dạy nhạc ở trường Nguyễn Duy Hiệu. Ông để lại vài chục ca khúc, trong đó có “Bến giang đầu”, “Sóng Đà giang”, “Sao đêm” và “Chiều bên giáo đường”. Riêng “Nắng chiều” đưa tên tuổi ông đến với nhiều thế hệ người nghe.
Có ý kiến cho rằng “Duyên quê” của Hoàng Thi Thơ mới là bản bolero đầu tiên của Việt Nam. Nhưng khi đối chiếu thời điểm sáng tác, “Nắng chiều” của Lê Trọng Nguyễn vẫn ra đời sớm hơn, dù tính theo mốc 1952 hay 1953. Trên bản nhạc, thể điệu cũng được ghi rõ là “Rumba Bolero”. Trong các tư liệu đối chiếu cho bài viết này, chưa tìm thấy ca khúc Việt nào có tiết tấu bolero tương tự được xác nhận ra đời trước “Nắng chiều”. Đó là căn cứ để tiếp tục xem “Nắng chiều” là bản bolero đầu tiên của tân nhạc Việt Nam.
Có nhiều lời kể về hoàn cảnh ra đời của “Nắng chiều”. Có người cho rằng Lê Trọng Nguyễn lấy cảm hứng từ một buổi chiều ở thị trấn Vĩnh Điện. Người khác nhắc đến những bến đò và hàng tre ở Trung Phước, Quế Sơn. Một lời kể gắn bài hát với mối tình của nhạc sĩ và một cô gái ông gặp ở Hội An. Năm 1945, cô theo gia đình, vốn là một gia đình công chức Nam triều, từ Quy Nhơn ra Hội An lánh nạn. Địa điểm sáng tác “Nắng chiều” vẫn chưa được xác định. Qua những lời kể đó, cảnh quê và kỷ niệm tình yêu trong bài hát đều gắn với Quảng Nam.
Quảng Nam trong ca khúc hiện ra qua bến nước, thôn cũ và bóng tre. Giai điệu khoan thai theo bước chân người trở về. Đến đoạn giữa, bài chuyển từ Sol trưởng sang Mi thứ. Nỗi nhớ đậm dần, còn lời cô gái trong kỷ niệm vẫn nhẹ nhàng: “em nói mến anh”. Người từng xa quê có thể nhận ra cảm giác đó. Lối về vẫn quen, chỉ có người mình mong gặp đã xa.
Ca sĩ Minh Trang & Nhạc sĩ Lê Trọng Nguyễn
Ca sĩ Minh Trang là giọng hát gắn với bản thu đầu tiên của “Nắng chiều”. Có nguồn ghi bản thu được thực hiện năm 1953, có nguồn đặt vào khoảng giữa năm 1955. Tư liệu ghi mốc 1955 còn kể rằng sau khi người em gái duy nhất qua đời, Lê Trọng Nguyễn ký hợp đồng tái bản ca khúc để lấy tiền gửi về quê lo hậu sự. Bản nhạc viết về nỗi nhớ người xưa từ đó còn gắn với một mất mát trong gia đình người nhạc sĩ.
Qua tiếng hát Minh Trang, “Nắng chiều” đến với thính giả các đài Sài Gòn, Pháp Á và Huế. Bài hát cũng được in nhiều lần thành bản nhạc rời. Một tư liệu ghi năm 1957, đoàn ca nhạc Toho Geino chọn “Nắng chiều” vào chương trình biểu diễn tại Sài Gòn và Nhật Bản. Năm 1958, ca sĩ Satsuki Midori thu bản tiếng Nhật tại Tokyo với tên “Việt Nam tình ca”. Năm 1960, ca sĩ Đài Loan Kỷ Lộ Hà thu bản tiếng Quan thoại mang tên “Tịch dương”, do Thận Chi viết lời. Bài hát từ đó được biết đến ở Đài Loan và Hồng Kông.
Đạo diễn Lê Mộng Hoàng chọn “Nắng chiều” làm ca khúc chính cho bộ phim cùng tên có Thanh Nga và Hùng Cường tham gia. Nhiều năm sau, đạo diễn gốc Quảng Trần Anh Hùng đưa bài hát vào “Xích lô”, bộ phim đoạt Sư tử vàng tại Venice năm 1995. Trong một cảnh ở quán ăn, hai người lính cất tiếng hát bằng giọng Quảng Nam.
Hơn 70 năm qua, “Nắng chiều” đã đi qua nhiều giọng hát, có thêm lời Nhật, lời Hoa. Khi nghe ca khúc này, người Quảng xa quê có thể nhận ra trong lời ca bến nước mình từng qua, bóng tre và con đường về cuối thôn. Những cảnh quê thân thuộc đó đã đi vào một trong những bản bolero đầu tiên của Việt Nam qua nét nhạc của Lê Trọng Nguyễn, người nhạc sĩ quê Điện Bàn.
Với người nghe ở nhiều nơi, “Nắng chiều” là một bản tình ca. Với người Quảng xa xứ, trong bản tình ca đó còn có một buổi chiều của quê mình.
Tiểu Vũ
—–
YouTube- Ca sĩ Minh Trang trình bày Nhâc phẩm Nắng Chiều (năm 1962)