*Muốn dùng từ ngắn gọn để chỉ những người tốt, làm việc thiện chẳng mưu cầu tư lợi, thì gọi “nhà hảo tâm” là đủ.

*Muốn dùng từ ngắn gọn để chỉ người ủng hộ tiền của, vật chất cho các hoạt động phi lợi nhuận, thì gọi “nhà tài trợ” là đủ.

Lý do đừng gọi nhà hảo tâm, nhà tài trợ là “mạnh thường quân”:

1, Mình là người Việt. Nước Việt đâu có thiếu người tốt, chuyện hay? Tiếng Việt, sử Việt đâu có nghèo nàn tới mức phải vay mượn điển tích, nhân vật của cổ sử nước Tàu?

2, Mạnh Thường Quân nuôi hàng nghìn người trong nhà để phục vụ nhu cầu quyền lực, vây cánh chứ đâu phải làm từ thiện? Ai đọc cuốn “Lịch sử lưu manh” của Lục Đức Dương, Sử ký Tư Mã Thiên nguyên bản chữ Hán của Tư Mã Thiên sẽ thấy rõ những hành vi gian tà, thậm chí g.i.e.t người, thảm s.a.t dân lành của thầy trò Mạnh Thường Quân. Đáng tiếc là các bản dịch qua tiếng Việt đã bị lược bớt. Lỡ không biết đã đành. Biết rồi sao lại có thể ngưỡng mộ nhân vật như thế được nữa?

3, Những người làm công tác truyền thông, giáo dục như nhà báo, phóng viên, thầy cô giáo cần chú ý dùng từ cho đúng trước, để dân chúng khỏi bị sai theo. Ngày nào mà các báo đài, thậm chí từ điển tiếng Việt còn định nghĩa sai, viết sai, nói sai với 3 từ “mạnh thường quân”, ngày đó khó trách dân nước mình cứ tiếp tục vô tình gọi những người đáng được trân trọng, tôn vinh bằng cái tên của 1 nhân vật đầy tù mù, đầy mảng tối như MTQ của cổ sử thời Hán bên Tầu!

***********

Người Việt mình chả hiểu sao sính ngoại quá cỡ. Tiếng Việt có sẵn không dùng, lại cứ học đòi Tây Tầu, lắm khi nói mà chẳng hiểu mình nói gì, điển hình nhất là cách quen gọi các nhà hảo tâm là “mạnh thường quân”.

Cũng khó trách vì sao ai cũng quen miệng gọi nhà hảo tâm là mạnh thường quân, quen tới nỗi không viết hoa, coi như đó là danh từ thuần Việt. Bởi chả có ngày nào mà các đài báo không phát, không in, không nhắc tới 3 chữ “mạnh thường quân”. Chả có chương trình thiện nguyện nào mà các diễn giả, MC, tình nguyện viên không nhắc cả chục lần 3 chữ “mạnh thường quân”. Chả có tỉnh thành, xã phường, trường học, cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp nào lại không đầy người quen nói 3 tiếng “mạnh thường quân”.

Thậm chí, đến Từ điển tiếng Việt (NXB Đà Nẵng, 2007) còn giải thích Mạnh Thường Quân với hai nghĩa: một là người “rất giàu có, yêu trọng hiền tài và hay dùng tiền bạc để làm việc nghĩa”; hai là “dùng để chỉ người giúp đỡ về mặt tài chính cho một công việc chung, một tổ chức…”.

Chính vì vậy, dân mình mới không biết việc gọi “mạnh thường quân” để tỏ lòng trân trọng, ngưỡng mộ những người hào hiệp, nhân ái, là cách gọi sai đến thế nào.

Nếu được hỏi “mạnh thường quân” là ai, thì hầu hết lại ngớ ra, hoặc lắc đầu không biết! Một số đoán đó là danh nhân nổi tiếng, chuyên làm việc nghĩa. Không ai trả lời đúng. Vì nếu hiểu đúng, thì chẳng ai nỡ bôi nhọ người đáng được trân quý, bằng cách gọi họ bằng tên của một nhân vật gian ác có thật trong cổ sử Trung Hoa, từng kéo bè kết cánh, thảm sát hàng trăm dân thường.

Nguyên nhân, có lẽ vì một số tác phẩm chữ Hán khi được dịch qua tiếng Việt, đã chỉ được dịch phần sáng, mà bỏ qua phần tối của nhân vật này, nhất là bản dịch được tái bản nhiều lần của dịch giả Nguyễn Đỗ Mục từ năm 1938 với tác phẩm Đông Chu Liệt Quốc của Phùng Mộng Long. Bản dịch Sử ký Tư Mã Thiên của dịch giả Phạm Văn Ánh, bản dịch cuốn “Lịch sử lưu manh” của Lục Đức Dương bởi dịch giả Cao Tự Thanh dù chi tiết hơn, nhưng vẫn không đầy đủ căn cứ bằng bộ Sử ký nguyên bản chữ Hán của Tư Mã Thiên.

Nhiều người tra Goole tiếng Việt, thấy Wikipedia cung cấp thế nào thì tin thế đó, mà không để ý Wikipedia tiếng Việt chỉ tổng hợp từ các bản dịch tiếng Việt thôi. Dù vậy, chính Wikipedia tiếng Việt cũng có đoạn này: “Khi sang nước Triệu, có người chê cười Mạnh Thường Quân thấp bé, Điền Văn tức giận lập tức g.i.ế.t chết.” Tôi hỏi bạn g i et người chỉ vì lý do vớ vẩn như vậy, là tốt hay xấu? Thiện hay ác?

Đáng tiếc là số độc giả chịu khó tìm hiểu sự thật từ gốc rễ cội nguồn vấn đề vẫn rất hiếm hoi, so với số người nghe loáng thoáng rồi gọi theo số đông, rằng cứ ai bản chất hào hiệp chuyên làm việc nghĩa là “mạnh thường quân”.

Mình (Hoàng Thiên Nga) từng lên tiếng về vấn đề này, nhưng … chả “xi nhê”! Càng ngày càng nhiều hơn nữa số lần bị nghe công chúng gọi “mạnh thường quân”. Đành tiếp tục tra cứu, tổng hợp, giải thích tóm tắt vì sao người Việt nên dùng từ rõ nghĩa Việt, nên gọi người nghĩa hiệp một cách vô vụ lợi là “nhà hảo tâm”, chứ đừng gọi họ bằng cái tên gian hùng trong cổ sử Trung Hoa!

Bài hơi dài, dù tôi đã tóm tắt, các bạn chịu khó đọc nhé.

H.T.N.

**********

MẠNH THƯỜNG QUÂN GIAN HÙNG, THẬM CHÍ TÀN ÁC !

Có nhiều tác phẩm tiếng Trung đã viết về nhân vật Mạnh Thường Quân. Trong số đó, tác phẩm mô tả đầy đủ, đáng tin nhất về nhân vật Mạnh Thường Quân chính là bộ Sử ký của Tư Mã Thiên.

Giới thiệu về Tư Mã Thiên và tác phẩm Sử ký.

Tư Mã Thiên (司马迁, khoảng 145–86 TCN) là đại sử quan triều Hán Vũ Đế, được tôn là ‘Sử Thánh’ (聖史). Ông kế thừa công việc của cha là Tư Mã Đàm, hoàn thành bộ sử vĩ đại ‘Sử ký’ (史记) – tác phẩm đầu tiên ghi chép lịch sử Trung Hoa một cách hệ thống, từ Hoàng Đế đến thời Hán Vũ Đế, tổng cộng hơn 3.000 năm.

1. Giá trị và phương pháp biên soạn

‘Sử ký’ gồm 130 thiên, chia thành năm phần: Bản kỷ, Biểu, Thư, Thế gia, và Liệt truyện. Tư Mã Thiên thu thập tài liệu từ nhiều nguồn, khảo sát thực địa, đối chiếu ghi chép và dùng phương pháp phân tích lý tính để xác minh sự kiện. Cách làm này khiến ông trở thành nhà sử học thực chứng đầu tiên của Trung Hoa.

2. Tư duy phê phán và nhân văn

Khác với sử quan truyền thống chỉ viết để ca tụng triều đình, Tư Mã Thiên dám ghi sự thật, kể cả những điều bất lợi cho vua chúa. Ông coi con người với thiện ác, mưu mô, bi kịch, là trung tâm của lịch sử. Nhờ đó, ‘Sử ký’ vừa là tài liệu sử học, vừa là tác phẩm văn học vĩ đại.

3. Ảnh hưởng và độ tin cậy

‘Sử ký’ trở thành khuôn mẫu cho mọi bộ sử sau này như ‘Hán thư’, ‘Tư trị thông giám’. Nhiều học giả phương Tây gọi Tư Mã Thiên là ‘Herodotus của phương Đông’. Những ghi chép của ông về Mạnh Thường Quân được xem là khách quan, trung thực, phản ánh cả mặt sáng và tối của tầng lớp quý tộc thời Chiến Quốc.

**********

Tóm tắt Sử ký Tư Mã Thiên về Mạnh Xương Quân (孟尝君列传)

(nhân vật mà người Việt gọi là Mạnh Thường Quân)

1. Xuất thân và nguồn tài sản

Nguyên văn: “孟尝君名文，姓田氏。文之父曰靖郭君田嬰。”

Dịch: Mạnh Xương Quân tên Văn, họ Điền. Cha là Tĩnh Quốc Quân Điền Anh, dòng quý tộc nước Tề.

Nguồn tài sản của ông chủ yếu từ phong ấp ở đất 薛 (Tiết), cùng với tài sản cha để lại và lợi tức địa tô, thuế từ lãnh địa. Là quý tộc có thế lực, ông đủ khả năng nuôi hàng nghìn thực khách.

2. Việc nuôi thực khách (食客)

Nguyên văn: “其後，孟尝君在薛，招致诸侯宾客及亡人有罪者，皆归孟尝君……士以此多归孟尝君。”

Dịch: Sau này, khi Mạnh Xương Quân ở Tiết, ông đã thu hút khách từ nhiều lãnh chúa phong kiến, cũng như những kẻ đào tẩu và tội phạm, tất cả đều đổ xô đến chỗ ông… Đây là lý do tại sao nhiều học giả tìm đến Mạnh Xương Quân..

=> Cho thấy ông dùng tài lực và danh vọng để tập hợp một mạng lưới chính trị – xã hội rộng lớn.

3. Thành phần thực khách

– Sĩ phu, trí thức chưa có chức quan.

– Kẻ lưu vong, người phạm tội được che chở (“亡人、有罪者”).

– Người hành nghề đặc biệt: trộm, điệp viên, tay sai (như ‘鸡鸣狗盗’).

– Lính đánh thuê và võ sĩ – lực lượng vũ trang riêng khi cần.

4. Hành động bạo lực và tội ác

史记·卷 七十五·孟尝君列传第十五

Bản gốc chữ Hán của Sử ký Đại Sử, Tập 75, Tiểu sử Mạnh Xương Quân

孟尝君过赵，赵平原君客之。赵人闻孟尝君贤，出观之，皆笑曰：“始以薛公为魁然也，今视之，乃眇小丈夫耳。”孟尝君闻之，怒。客与俱者下，斫击杀数百人，遂灭一县以去。齐愍王不自得，以其遣孟尝君。

Dịch: Khi Mạnh Xương Quân đi qua Triệu, Triệu Bình Nguyên Quân tiếp đãi ông như khách quý. Dân chúng Triệu nghe nói đến công đức của Mạnh Xương Quân, bèn ra nghênh đón, ai nấy đều cười rộ lên: “Ban đầu chúng tôi cứ tưởng Tiết Quân là người xuất chúng, giờ mới biết chỉ là một tên tiểu nhân tầm thường.” Nghe vậy, Mạnh Xương Quân nổi giận, sai quan khách và tùy tùng xuống ngựa, cùng nhau đánh giết hàng trăm người, phá hủy cả một quận rồi mới bỏ đi. Vua Tề Mẫn bất bình, bèn đuổi Mạnh Xương Quân đi.

Phân tích: Vụ việc cho thấy rõ tính khí ngạo mạn và thói quen dùng bạo lực để duy trì uy thế của giới quý tộc Chiến Quốc. Đoạn này chứng minh rằng hình tượng “trọng sĩ, nhân nghĩa” của Mạnh Thường Quân trong dân gian chỉ là một nửa của sự thật. Sử ký phơi bày cả mặt tàn khốc và phản nhân dân của ông. Tư Mã Thiên ghi chép lạnh lùng, không bình luận, song chính sự im lặng ấy vẫn là cách phê phán ngầm sâu sắc về bản chất tàn bạo, thể hiện quyền lực và thói dùng bạo lực để giải quyết xúc phạm của Mạnh Thường Quân.

5. Câu chuyện “鸡鸣狗盗”

Có lần bị truy đuổi, Mạnh Thường Quân nhờ một thực khách giả tiếng gà gáy (鸡鸣) khiến cửa ải mở sớm, thoát được. Một người khác lẻn vào cung lấy áo lông cáo để ông tặng cho mỹ nhân, phạm pháp mà mưu trí. Từ đó có thành ngữ ‘鸡鸣狗盗之徒’ tức là “Những tên trộm vặt”, để chỉ kẻ có mưu nhỏ, không chính đạo.

6. Mục đích của việc nuôi thực khách

– Tạo mạng lưới chính trị, uy tín để mặc cả với vua và các chư hầu.

– Sử dụng họ làm cố vấn, gián điệp, tay sai khi cần.

– Biểu trưng cho quyền lực quý tộc thời Chiến Quốc, thể hiện thế lực cá nhân bành trướng, lấn át cả quyền trung ương.

7. Nhận định

Sử ký Tư Mã Thiên đã phơi bày tính hai mặt của Mạnh Thường Quân:

• Một mặt là người có tài tạo dựng bè cánh, thu phục nhân tâm.

• Mặt khác là kẻ đầy tham vọng, sẵn sàng dùng bạo lực, thủ đoạn, thậm chí tội ác để thỏa mãn cái tôi cá nhân.

=> Mạnh Thường Quân là hình mẫu ‘chúa chư hầu’ thời Chiến Quốc: vừa là nhà chính trị lộng hành, vừa là biểu tượng của chủ nghĩa thế lực và bạo quyền quý tộc. Tác gia cổ sử phải giữ tính trung dung, có sao viết vậy, ít khi phê phán. Nhưng chúng ta sống ở thời hiện đại, phải biết phân biệt đâu là Thiện/Ác. Nhân vật này có gì tốt đẹp so với hào kiệt thời nay đâu, nên ai gọi nhà hảo tâm, nhà tài trợ là “mạnh thường quân”, thật ra lại vô tình xúc phạm người đáng được trân trọng, bạn đừng quên nhé !!!

Hoàng Thiên Nga

Nov. 2015