Họa sĩ Cát Tường, cha đẻ áo dài Lemur
Áo dài là y phục cổ truyền của người Việt Nam, đàn ông cũng như đàn bà. Bài này cho các ông ra rìa, chỉ nói tới áo dài của các bà. Kể ra các ông cũng chẳng ghen tỵ chi được vì nói tới áo dài là người ta thường nghĩ tới sự mượt mà, uyển chuyển dịu dàng của phụ nữ. Các ông cũng chẳng mặn mòi chi với áo dài vì khi nước ta trở thành thuộc địa của Pháp, đa số các ông sống ở thành thị đã phụ áo dài để mặc đồ tây.
Trước thập niên 1930, y phục của phụ nữ Việt Nam có màu u tối, nâu hay đen. Áo lùng thùng ba bốn tà, quần thì rộng, phần lớn chân đi đất, chỉ có số ít đi hài mũi vểnh lên cong tít. Đầu thập niên 1930 chiếc áo dài thuần túy bắt đầu thay đổi, giới phụ nữ dùng vải nhiều màu sắc hơn. Tới năm 1934, họa sĩ Nguyễn Cát Tường mới tung ra một loạt các mẫu áo dài tân thời dưới cái tên Lemur, cái tên được Pháp hóa từ tên Cát Tường. Áo dài Lemur là sản phẩm của họa sĩ Cát Tường, đúng phóc. Nhưng có một bàn tay phụ nữ góp phần không nhỏ vào việc canh tân áo dài này. Đó là bà Nguyễn Thị Nội, phu nhân của ông. Cuộc tình của hai ông bà cũng là một biến cố lạ lùng trong thời đại của họ.
Họa sĩ Nguyễn Cát Tường và bà Nguyễn Thị Nội
thời điểm khai trương Hiệu may Lemur tại 16 Lê Lợi, Hà Nội.
Trong một lần ra ga Hàng Cỏ đón ông chủ xưởng dệt ren ở Bắc Ninh lên, ông họa sĩ Cát Tường ngó ngang ngó dọc tìm ông khách nhưng mắt ông lại chôn chặt vào bóng một cô gái đi ngang. Cô gái không trang điểm, đầu chít khăn sô đại tang nhưng vẫn toát ra một vẻ đẹp hiếm có khiến anh họa sĩ trẻ ngẩn ngơ. Xã hội thời đó còn quan niệm nam nữ thụ thụ bất thân nên anh chàng chịu chết, không dám tỏ lời ong bướm. Anh ranh mãnh đi lối tắt: viết vài chữ nhờ ông phu xe trao cho cô gái. Thư đi tin lại vài lần, tốn ít tiền bạc hối lộ cho ông phu xe, anh được ông cho biết nàng hẹn gặp anh tại ga Hàng Cỏ vào cuối tuần. Chuyến tàu Bắc Ninh – Hà Nội cuối tuần đó có một chàng trai ăn mặc bảnh chọe đứng đón. Cô gái xuống tàu với hai va ly to đùng. Anh nhào tới, cúi chào điệu nghệ kiểu một công tử Hà thành chính hiệu. Cô gái ngơ ngác không nói chi. Dù sức của chàng họa sĩ chẳng bao lăm, chàng cũng trân mình xách hai chiếc va ly đi theo cô gái. Cô gái đi trước, chàng hai tay nhấc va ly theo sau. Ra khỏi cửa ga, nàng đi thẳng vào đồn cảnh sát. Chàng ngỡ ngàng nhưng cũng theo vào. Cô gái tới gặp một ông cảnh sát và trình: “Ông này lấy cắp hai cái va ly của tôi!”. Chàng họa sĩ ngã ngửa người không biết nói sao. Cuối cùng chàng móc túi đưa mấy lá thư của ông phu xe trao cho trước đây ra để xác định hai người có biết nhau. Cô gái nhìn mấy lá thư cãi lại: “Không phải chữ của tôi!”. Cô mượn giấy bút của cảnh sát để viết ít chữ so sánh. Chữ của cô hoa mỹ gấp trăm lần chữ trong mấy bức thư. Cảnh sát cho cô nhận hai cái va ly và ra về. Chàng trai Cát Tường bị giữ lại để tường trình sự việc. Cuối cùng anh phải nhờ nhà văn Nhất Linh, thời đó rất nổi tiếng, đến bảo lãnh về. Chàng mới vỡ lẽ là đã bị ông phu xe lừa, tự viết giả thư của người đẹp để kiếm chút tiền thưởng.
Cô gái tên Nội về lại Bắc Ninh kể sự việc cho mẹ nghe. Bà chủ tiệm ren tức giận kẻ đã bôi nhọ thanh danh con gái rượu của bà vì “viết thư cho trai” nên đâm đơn kiện. Mặc dù bị ông phu xe lừa nhưng trước tòa, họa sĩ Cát Tường vẫn bị phần lỗi. Tòa xử anh phải bồi thường một đồng danh dự cho cô Nội.
Chuyện tưởng đã kết thúc nhưng chưa. Ngẫm ra câu “hữu duyên thiên lý năng tương ngộ” đúng ra phết. Ít lâu sau, chàng họa sĩ được mời xuống Bắc Ninh trong một thương vụ quan trọng. Chàng tới gặp đối tác. Bất ngờ người ra rót nước mời khách lại là cô Nội. Họ nhận ra nhau nhưng làm lơ. Bà mẹ chính là đối tác với họa sĩ Cát Tường trong thương vụ này. Bà rất mến trọng tài năng của chàng trai trẻ và vừa lòng với cách ăn nói lễ độ và khiêm nhường của chàng. Cảm tình khiến bà muốn kén chàng làm rể. Cuối năm 1936, sau khi mãn tang chồng, bà tổ chức đám cưới hết sức đình đám tại Bắc Ninh cho con gái. Trong ngày vu quy, cô dâu mặc chiếc áo dài do chú rể sáng tạo riêng cho nàng. Vốn con nhà buôn bán, cô Nguyễn Thị Nội đã là một cánh tay đắc lực giúp chồng phát triển áo dài Lemur tại Hà Nội. Tiệm may Lemur ở số 16 phố Lê Lợi tấp nập khách hàng tới may áo dài Lemur.
Người phụ nữ thứ hai góp công phổ biến áo dài Lemur là cô Nguyễn Thị Hậu, sanh năm 1919, khi đó mới 16 tuổi. Thoạt đầu phụ nữ ngại mặc áo Lemur vì mới quá và hơi hở hang với tính e dè của phụ nữ. Thêm vào là dư luận công chúng không có thiện cảm với chiếc áo dài mới này. Ngay nhà văn Vũ Trọng Phụng cũng đưa ra ý kiến đây là thói học đòi lệch lạc với thuần phong mỹ tục, không thể hiện được “tính cách Việt Nam”. Cô Hậu là một người mẫu chuyên chụp hình đăng báo đã bất chấp dư luận, mặc quảng bá chiếc áo dài Lemur. Cô gái với tuổi trăng tròn lẻ này khi đó đang theo học ngành luật, tốt nghiệp và trở thành Luật sư. Năm 1966, bà luật sư 47 tuổi được bổ nhiệm làm Thị Trưởng thành phố Đà Lạt. Người tiền nhiệm của bà là Đại Tá Trần văn Phấn, Tỉnh Trưởng tỉnh Tuyên Đức kiêm Thị Trưởng Đà Lạt. Bà là nữ thị trưởng duy nhất của Việt Nam và đã biến đổi bộ mặt của thành phố Đà Lạt thành một thành phố hoa diễm lệ. Bà cho mua hạt giống các loại hoa về trồng rải rác khắp hai bên đồi thông của dinh tỉnh trưởng và tại các thắng cảnh của thành phố. Trong suốt cuộc đời từ khi làm người mẫu tới lúc làm Thị Trưởng Đà Lạt, bà luôn mặc áo dài.
Từ người mẫu Nguyễn Thị Hậu tới Thị Trưởng Nguyễn Thị Hậu.
Trở lại với áo dài Lemur, một cải cách táo bạo của họa sĩ Nguyễn Cát Tường, ông đã phát biểu như sau trên tuần báo Phong Hóa, số 86, ra ngày 23/2/1934: “Áo dài cho các bạn gái phải như thế nào? Trước hết, nó phải hợp với khí hậu xứ ta, phù hợp với thời tiết các mùa, phù hợp với công việc, phù hợp với khuôn khổ, phù hợp với mực thước của từng thân hình, và phải gọn gàng, giản dị, mạnh mẽ, đồng thời phải có vẻ mỹ thuật và lịch sự. Tuy nhiên, điều quan trọng là nó phải mang cái tính cách riêng biệt của nước nhà. Các bạn là phụ nữ Việt Nam, vậy nên áo dài của các bạn cần phải có một vẻ đẹp riêng biệt để không bị nhầm lẫn với phụ nữ nước ngoài… Hãy cùng để ý xem áo hiện thời của các bạn có điều gì không tiện lợi và thừa thãi không? Mỗi thân thể con người đều có hình dáng riêng, vùng nở và chỗ thắt hợp với nhiều khía cạnh về mỹ thuật, không thể coi như trơn tuột như cái hộp kẹo sìu hay ống bột Nestle. Vì thế, áo dài phải điều chỉnh để phù hợp với người mặc, phải có đường lối văn minh, để vẻ đẹp ấy mới có thể hiện ra bên ngoài. Ngoài ra, kiểu mẫu áo dài cũng cần phải tùy theo từng người mà điều chỉnh thêm bớt. Ví dụ như áo cho người gầy cần nhiều nếp gấp (xếp ly) để thêm phần sự phong phú, trong khi áo cho người mập cần để lẵng để trông tôn dáng khiêm nhường hơn. Để các bạn hiểu rõ hơn về những điều chỉnh và thêm bớt đó, tôi sẽ tiếp tục giới thiệu những mẫu kiểu áo mà tôi đã nghĩ ra…”.
Trong từ điển Oxford có từ “áo dài” được ghi là “loại trang phục của phụ nữ Việt Nam với thiết kế hai tà áo trước và sau dài chấm mắt cá chân, che bên ngoài chiếc quần dài”. Mô tả này đích thị là áo dài Lemur. Trên báo Ngày Nay số 1, đầu xuân 1935, nhà văn Thạch Lam, dưới bút danh Việt Sinh, đã giải thích tại sao cần cải cách y phục phụ nữ: “Vật chất chất thường bao giờ cũng đi trước tinh thần và tư tưởng của phụ nữ. Sự cải cách này giúp và cần yếu cho sự cải cách kia”. Họa sĩ Cát Tường cũng viết trên báo Phong Hóa số 86: “Các nhà đạo đức thường nói quần áo chỉ là những vật dùng để che mưa nắng, nóng lạnh, ta chẳng nên để ý đến cái sang cái đẹp của nó làm gì (…). Theo ý tôi, quần áo tuy dùng để che thân thể song nó có thể là tấm gương phản chiếu ra ngoài cái trình độ trí thức của một nước. Muốn biết nước nào có tiến bộ, có mỹ thuật hay không, cứ xem y phục của người nước họ cũng đủ hiểu”.
Các kiểu áo dài Việt Nam
Cha đẻ của áo dài Lemur còn có nhiều cải cách các phụ kiện đi đôi với áo dài nhằm tôn vinh vẻ đẹp của áo dài tân thời. Ông nói: “Nói ra sợ không ai tin, điều quan trọng nhất của y phục phụ nữ là chiếc quần. […] Từ cạp đến đầu gối nên thu hẹp bớt để vừa khít với thân hình, như thế những vẻ đẹp thiên nhiên của từng người mới lộ ra được. Còn từ đầu gối trở xuống đến chân, hai ống quần lại phải may rộng dần ra để khi đi đứng cái dáng điệu của các bạn được tăng thêm vẻ nhẹ nhàng”. Đôi hài của phụ nữ xưa cũng đã được ông thay thế bằng guốc cao gót. Rồi áo yếm, đồ lót cho hợp với áo dài. Ngoài áo dài ông còn vẽ kiểu cho áo mặc mùa hè, áo cánh, áo khoác đi biển, áo tắm.
Áo dài Lemur đã xóa sổ chiếc áo dài tứ thân lụng thụng xưa rích xưa rang. Ngay tại Huế, vùng đất thần kinh nệ cổ, áo Lemur cũng được phổ biến đến đặt thành vè:
Ve vẻ vè ve
Nghe vè mốt áo
Bận áo lơ-muya
Đi giày cao gót
Xách bót-tơ-phơi
Che dù cánh dơi
Đi chơi cụ Ngáo
Ăn cháo không tiền
Cởi liền lơ-muya.
Tài sáng tạo của họa sĩ Nguyễn Cát Tường còn phong phú hơn nhiều. Trong bài “Bố tôi, họa sĩ Lemur Nguyễn Cát Tường” được phổ biến vào năm 2006, ông Nguyễn Tất Đạt, con trai của họa sĩ Lemur, đã tiết lộ: “Tôi đã được xem nhiều kiểu áo mà bố tôi vẽ vào cuối thập niên 30 nhưng cho tới ngày nay vẫn chưa có ai dám mặc vì nó “tân tiến quá”: hở cổ, hở vai, hở ngực. Những kiểu áo đó nằm trong tập tài liệu quý giá mà mẹ tôi đã nâng niu và cất giữ từ mấy chục năm nay. Những lúc nhớ chồng, bà thường mở ra để nhìn lại những hình ảnh cũ, những kỷ niệm xưa nay đã nhạt nhòa trong nước mắt. Không may, tất cả những tài liệu này, tài liệu duy nhất mà mẹ tôi đã cẩn thận cất giữ từ khi bố tôi ra đi đã bị thất lạc trong biến cố 1975”.
Nói về tính cách táo bạo trong các mẫu áo dài mà ông Nguyễn Tất Đạt để cập tới, chính họa sĩ Cát Tường đã có lần biện bạch: “Sở dĩ tôi cho hơi chật ở chỗ bụng là vì tôi muốn phân biệt rõ ràng phần ngực với phần bụng. Trái hẳn với ý tưởng của một vài nhà đạo đức Việt Nam, người Tây Âu đều cho bộ ngực cần nhất cho nhan sắc phụ nữ. Một người con gái đẹp mà “không có ngực”, nghĩa là ngực lép kẹp như chiếc đồng hồ Omega thì không thể nào gọi là một người đẹp hoàn toàn được. Có người khi trông thấy một thiếu phụ có bộ ngực nở nang thường ra chiều mai mỉa, vì họ cho thế là chướng, là lẳng lơ. Đối với người đó nếu ta đem ý tưởng Âu Tây, tinh thần mỹ thuật ra giảng, chắc họ không khi nào chịu hiểu. Họ có biết đâu rằng chính người mình cũng hay dùng câu: thắt đáy lưng ong để tả một người con gái đẹp. (Một số báo sau tôi sẽ có bài nói về cách luyện bộ ngực cho được nở nang). Từ bụng trở xuống, ta nên thu hẹp lại cho mất vẻ lòa xòe”.
Để thực hiện những tư tưởng phóng khoáng về toàn cảnh xã hội, họa sĩ Cát Tường đã vung tay thành lập nhiều cơ sở thực tiễn. Ngoài tiệm may Lemur chuyên may và giới thiệu những kiểu áo mới nhất, còn có phòng trà Thiên Hương tại 14 phố Hàng Da, tiệm hớt tóc và tắm nước nóng nam, một xưởng làm guốc cao gót, một cửa hàng cho thuê khoảng 30 chiếc xe tay và xích lô, một xưởng chế tạo đồ chơi trẻ em làm bằng gỗ. Ông đã có sáng kiến tạo ra những khối bằng gỗ có thể ráp nối nhau thành đồ chơi, tương tự như đồ chơi Lego ngày nay.
Nhưng ngày nay chúng ta chỉ biết tới Lemur là nhờ chiếc áo dài cải cách. Áo dài đã phủ hết những cải cách khác của ông. Ông Nguyễn Tất Đạt, con trai họa sĩ Cát Tường, đã có một kỷ niệm vui về chiếc áo dài của bố ông. Nhân một lần về thăm lại Hà Nội, ông tới ăn tại nhà hàng Thủy Tạ. “Gọi thức ăn xong nhìn quanh tôi đã thấy thực khách ngồi đã gần đầy. Trên một sân khấu nhỏ, dưới ánh đèn màu tươi sáng, dăm ba thiếu nữ mặc quần áo kiểu xưa đang hát các bài quan họ Bắc Ninh cho thực khách thưởng lãm. Xế bàn chúng tôi bên kia lối đi có một đôi vợ chồng người ngoại quốc đang ngồi ăn. Bà ta có mái tóc óng vàng làm nổi bật khuôn mặt trắng trẻo. Đặc biệt là bà ta mặc một chiếc áo dài Việt Nam, chiếc áo dài màu tím có điểm những hoa cúc nhỏ thật nhã. Tôi ngắm bà ta rồi tôi lại nhìn lên sân khấu. Tôi thấy ngay đây là một cơ hội hiếm có: một người ngoại quốc mặc chiếc áo dài Lemur trước một sân khấu có các thiếu nữ Việt Nam mặc áo tứ thân với chiếc yếm đỏ thắm. Một cảnh tượng rất tương phản và độc đáo. Tôi đánh liều đứng dậy bước qua bàn cặp vợ chồng người ngoại quốc và xin phép ông được chụp hình bà vợ của ông ta với chiếc áo dài Việt Nam. Tôi cũng tự giới thiệu tôi là con của họa sĩ Nguyễn Cát Tường, người đầu tiên đã biến đổi chiếc áo tứ thân ra chiếc áo dài mà bà ta đang mặc. Bà ta nói: “Tôi không tin lời ông nói. Chúng tôi mới từ Sài Gòn ra, tôi mua chiếc áo này ở trong đó, sao ông lại nói chiếc áo này do bố ông vẽ kiểu”. Tôi đành phải cắt nghĩa cho hai vợ chồng người Bỉ mà tôi mới quen. “Trước năm 1934 phụ nữ nước tôi đều mặc những chiếc áo tứ thân như vậy. Sau đó bố tôi mới cải biến ra chiếc áo dài Lemur mà bà đang mặc và nó đã trở thành chiếc áo dài phổ thông mà tất cả phụ nữ Việt Nam bây giờ đều mặc”.
Áo dài Lemur trong tranh sơn mài
Bố ông Nguyễn Tất Đạt đã có một cái chết không bình thường, tới nay vẫn còn là nghi vấn. Cuối năm 1946, ông mang gia đình rời Hà Nội tản cư về làng Tràng Cát, xã Kim An, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Đông. Ngày 17/12/1946, ông trở về nhà lấy thuốc men, quần áo cho các con và người vợ sắp tới ngày sinh. Ông đã bị dân quân bắt tại Hà Nội và đưa đi biệt tích. Gia đình lấy ngày 17 tháng 12 làm ngày giỗ hàng năm.
Sau khi ông bị bắt và biệt tích, bà vợ Nguyễn Thị Nội vất vả nuôi năm con trong thời loạn. Có khi bà phải mang các con sang tận bên Lào để tìm đường sống. Khi Hiệp Định Genève chia đôi đất nước vào năm 1954 được ký kết, bà nấn ná chờ tin tức chồng nhưng chẳng vân mòng chi, bà di cư vào Nam trên chuyến bay cuối cùng rời Hà Nội. Sau 1975, bốn con của bà qua Mỹ nhưng bà ở lại Sài Gòn với cô con gái út. Bà mất vào ngày 21/12/1979, thọ 67 tuổi.
SONG THAO
09/2025
********************
Bà Vũ Thị Hòa Vân & Áo Dài Lemur
Trong ảnh là giai nhân Vũ Thị Hòa Vân (1921-2008) tại Hà Nội.
Bà được biết đến là người mẫu đầu tiên mặc chiếc áo dài Lemur nổi tiếng trong thập niên 1930 – 1940 ở Hà Nội do ông Cát Tường (Phố Hàng Da) thiết kế.
Bà là cháu nội của Đông Các Đại học sĩ Vũ Quang Nhạ, là con của tri phủ Hà Đông Vũ Ngọc Thúy và mẹ là Nguyễn Thị Ngọc Tú. Đồng thời, bà cũng là cháu ngoại của Binh bộ Thượng Thư Nguyễn Hữu Toản. Bạn có nhận ra, phong cách và dung nhan của bà là hơn đời thế nào hay không?
“Le Mur” (Rồi Lemur) chính là cách dịch sang tiếng Pháp của Cát Tường, một họa sĩ tên Lemur Nguyễn Cát Tường vào thập niên 1930 đã thực hiện một cải cách quan trọng trên chiếc áo Ngũ thân để biến nó chỉ còn lại 2 vạt trước và sau mà thôi. Vạt trước được họa sĩ nối dài chấm đất để tăng thêm dáng vẻ uyển chuyển trong bước đi đồng thời thân trên được may ôm sát theo những đường cong cơ thể người mặc tạo nên vẻ yêu kiều và gợi cảm rất độc đáo. Để tăng thêm vẻ nữ tính, hàng nút phía trước được dịch chuyển sang một chỗ mở áo dọc theo vai rồi chạy dọc theo một bên sườn, điểm chia hai tà áo trước – sau cũng trễ dưới eo độ 8 cm. Điều khác biệt nhất là eo áo được nhấn nhẹ. Áo này khi mặc lên hơi sát vào bụng, nên trông như ngực nở ra. Đó là nét mỹ thuật Âu Tây đầu tiên được đưa vào y phục phụ nữ Việt mà cũng vì chuyện này từng gây phản ứng mạnh một thời trong dư luận. Tuy nhiên, áo dài Le Mur có nhiều biến cải mà nhiều người thời đó cho là “lai căng” thái quá, như áo may ráp vai, ráp tay phồng, cổ bồng hoặc cổ hở. Thêm nữa áo Le Mur mặc cho đúng mốt phải với quần xa-tanh trắng, đi giày cao, một tay cắp ô và quàng vai thêm chiếc bóp đầm. Lối tân thời này tuy được nhiều người yêu thích nhưng cũng đã bị một số dư luận khi đó tẩy chay và cho là “đĩ thõa” (Như được phản ảnh không hề thiện cảm trong tác phẩm Số Đỏ của Vũ Trọng Phụng).
Trên báo Phong Hóa số 90 ra ngày 23/3/1934, ông Cát Tường mạnh dạn đưa ra mẫu áo dài Lemur đầu tiên. Theo đó, khi phát hiện chiếc áo dài mà người phụ nữ mặc, ở trong lót áo yếm làm thân hình phẳng lì quá, họa sĩ tìm tới chủ hiệu Cự Chung chuyên sản xuất áo khoác, áo bơi ở phố Hàng Bông, đề nghị dệt thêm áo ngực để nâng ngực cho người mặc. Đến năm 1935 thì cho xuất xưởng những chiếc áo đầu tiên. Do được nội hóa, giá cả vừa phải, hợp túi tiền người mua nên từ đó, phụ nữ Việt Nam có đầy đủ “phụ tùng”, hết ngại mặc chiếc áo dài Lemur tân thời duyên dáng mà sắc đẹp lại được nổi bật, sang trọng khiến các bà, các cô hãnh diện bước ra đường, tạo ra một phong trào đổi mới y phục phụ nữ quy mô sâu rộng nhất ở Việt Nam.
Cũng trong năm 1935, họa sĩ Cát Tường đã thực hiện một chuyến đi xuyên Việt để giới thiệu cho phụ nữ toàn quốc chiếc áo dài tân thời Lemur. Tại Huế, ông may mắn gặp bà Công Tằng Tôn Nữ Trinh Diêu, người từng được nhiếp ảnh gia Võ An Ninh chụp nhiều ảnh nghệ thuật, và ông được nhà Nguyễn mời thực hiện riêng một tủ áo dài tân thời Lemur cho Hoàng hậu Nam Phương. Sau này ông còn tiếp tục đi vào Nam vẽ áo dài cho nhiều nghệ sĩ cải lương, trong đó có nghệ sĩ Phùng Há.
*****************************
LẠI ÁO DÀI LEMUR
*SONG THAO
Trong bài viết về áo dài Lemur vào tháng 7 năm 2025, tôi có đề cập tới người mẫu mặc áo dài này là cô Nguyễn thị Hậu, sanh năm 1919, sau làm Thị Trưởng thành phố Đà Lạt. Khi làm người mẫu cô chỉ mới 16 tuổi. Khi bài báo được phổ biến, tôi đã bị…kiện. Còn có một người mẫu khác của áo dài Lemur mà tôi không biết. Đó là cô Vũ thị Hòa Vân, sanh năm 1921, trẻ hơn cô Nguyễn thị Hậu 2 tuổi.
Cô này thuộc dòng dõi quan chức đương thời, cháu nội của Đông Các Đại Học Sĩ Vũ Quang Nhạ, con gái của Tri Phủ Hà Đông Vũ Ngọc Thúy. Mẹ là bà Nguyễn thị Ngọc Tú, con của Binh Bộ Thượng Thư Nguyễn Hữu Toản.
Áo dài Lemur được họa sĩ Cát Tường giới thiệu lần đầu tiên trên báo Phong Hóa số 90 ra ngày 23/3/1934. Ông đã biến chiếc áo dài tứ thân cổ truyền thành chiếc áo chỉ còn lại hai vạt trước và sau. Vạt trước được kéo dài chấm đất để tăng thêm vẻ uyển chuyển trong dáng đi. Thân trên của áo được may sát theo những đường cong cơ thể tạo nên vẻ yêu kiều và gợi cảm của người phụ nữ. Hàng nút phía trước được chuyển sang chỗ mở áo dọc theo vai rồi chạy theo bên sườn. Điểm chia hai bên tà áo được may trễ dưới eo khoảng 8 phân. Eo áo được nhấn nhẹ, khi mặc hơi sát vào bụng nên có cảm tưởng như ngực nở ra. Áo được may ráp vai, ráp tay phồng, cổ bồng hoặc cổ hở. Phụ kiện theo áo là quần sa-tanh trắng, guốc cao, vai đeo bóp đầm. Phụ nữ thời đó thường giấu ngực trong chiếc áo yếm làm thân hình phẳng lỳ không hợp với áo dài Lemur nên ông Cát Tường đã tìm tới chủ tiệm Cự Chung chuyên sản xuất áo khoác, áo bơi ở phố Hàng Bông, đề nghị dệt thêm áo ngực để nâng ngực cho thích hợp với áo dài cải cách Lemur. Chiếc áo ngực đầu tiên được tung ra thị trường vào năm 1935.
Cải cách nào cũng gặp phải làn sóng chống đối của giới thủ cựu. Ngay nhà văn Vũ Trọng Phụng cũng chê bai chiếc áo dài cải cách này trong truyện dài Số Đỏ. Nhưng họa sĩ Cát Tường đã đường ta ta cứ đi. Cũng vào năm 1935, ông thực hiện một chuyến đi xuyên Việt để giới thiệu chiếc áo Lemur cho nữ giới. Tới Huế ông may mắn gặp được bà Công Tằng Tôn Nữ Trinh Diêu có một nhan sắc diễm kiều từng được nhiếp ảnh gia Nguyễn An Ninh chụp nhiều ảnh nghệ thuật. Bà hết lòng ủng hộ ông. Kết quả ông được triều đình vời thực hiện riêng một tủ áo Lemur cho Hoàng Hậu Nam Phương. Vào trong Nam ông được các nghệ sĩ cải lương, trong đó có nghệ sĩ Phùng Há, nhờ thực hiện quần áo cho họ.
Nhà thiết kế Trịnh Bách, đồng thời là một tây ban cầm thủ có hạng, đã có bài viết “Trâm Anh Thế Phiệt” bằng tiếng Việt và tiếng Anh trên tập san của Vietnam Airline. Bài viết đã lý giải vì sao dòng họ Nguyễn Hữu bên ngoại của bà Vũ Thị Hòa Vân lại định cư ở đất Bắc. “Giòng Nguyễn Hữu là một nhánh cổ nhất của Hoàng gia Nguyễn ở Huế. Đây là hậu duệ các con cháu của Chúa Nguyễn Hoàng ở lại Bắc Hà để làm tin với nhà Lê ngày xưa. Trong một khoảng thời gian ngắn sau khi người Pháp đã chiếm thành Hà Nội, phần đất còn lại phía Tây của tỉnh Hà Nội cũ được gọi là tỉnh Hà An. Cụ Thượng Tây Đình được triều đình cử làm Tổng Đốc tỉnh này. Năm 1896 cụ bàn với triều đình Huế đổi tên tỉnh thành Hà Đông, và cụ là Tổng Đốc đầu tiên của tỉnh mới. Nhưng trớ trêu, cụ Thượng Tây Đình vẫn ngầm yểm trợ cho các cuộc kháng chiến Văn Thân chống Pháp. Chẳng may chỉ ít lâu sau khi cụ Thượng nhiệm chức, người giao liên của cụ với cụ Tán Tương Nguyễn Thiện Thuật ở chiến khu Bãi Sậy, Hưng Yên, là ông Tổng Kiên bị Pháp bắt. Tuy ông Tổng không khai ra, nhưng cụ cũng bị nghi ngờ, liên lụy. May được các đồng liêu và thân gia trong triều che chở nên cụ Thượng chỉ bị huyền chức một năm. Khi được phục chức, cụ xin từ quan và xây một ngôi chùa đặt tên là Hồng Liên Tự ở Tây Mỗ, Hà Đông. Từ đó cụ chỉ lo việc kinh kệ cho đến cuối đời. Bên nội Cô Hòa Vân lúc đó vẫn được yên ổn ở Nam Định. Các tiểu thư khuê các ngày xưa bị trui rèn công, dung, ngôn, hạnh rất khắt khe. Mẹ tôi kể rằng nhiều khi các tiểu thư bị thử thách bằng cách phải mặc ba lớp áo dài khi ngủ mà sáng dậy áo không được nhăn. Chuyện bếp núc, cỗ bàn thì là lẽ đương nhiên và bắt buộc. Cô Hòa Vân cũng không ra khỏi lệ đó”.
